' Natuur nadert de status van heiligheid'

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

Bijna iedere Nederlander zal het beeld ergens in zijn achterhoofd hebben: gezicht op 's-Hertogenbosch. Want bijna iedere Nederlander is weleens vanuit het zuiden in de richting van Utrecht en Amsterdam gereden over de A2 en heeft er tussen Vught en Den Bosch naar gekeken. Wie het bewust zag hield even de adem in: bijna zo mooi als het Gezicht op Delft van Vermeer. Nergens is de grens tussen stad en land zo scherp (en eeuwenoud) als hier.

Je kijkt vanaf de snelweg over een laaggelegen, ruige, groene vlakte pardoes aan tegen het historische stadshart van Den Bosch, een wal of een muur in een halve cirkel waar hoog bovenuit wereldlijke en hemelse gebouwen steken. Er naartoe rijdend, bij voorkeur over de Vugh terweg, blijkt de schijn niet bedrogen te hebben. Zelfs een rivier, de Dom mel, loopt onderlangs de Zuidwal. Wat er bovenuit steekt zijn overheidsbolwerken, de Kruisbroederskerk, het Huis van Be waring, enkele hoge flats, het Provinciehuis van Maaskant en alles beheersend de St.Jans-kathedraal (vijftiende eeuw, de mooiste gotische kerk in Ne der land). Op de stadswal achter Chalet Royal wijzen ka nons lopen naar het zuiden over de ruige natuur van de Bosscher Broek.

Iemand die beroepshalve zijn werk vindt in de ruimtelijke ordening van Nederland en het platteland liefheeft, schreef in een reactie op deze serie boerenverhalen: 'Eeuwenlang was de boer hart en ziel van het platteland. Nu de voedselvoorziening niet meer voorop staat is de land bouw een sector waarvan het economische belang afgewogen zou moeten worden tegen andere belangen die een rol spelen op het platteland. Door de lage opbrengsten per hectare, waar wel zeer hoge grondprijzen gelden, biedt de landbouw geen tegenwicht tegen het oprukken van de verstedelijking. De Nederlandse boer heeft domweg bij lange na niet meer de economische kracht om weerstand te bieden aan andere, sterkere belangen die een bedreiging zijn voor de maat, schaal en kwaliteit van het platteland.'

En hij voegde als advies eraan toe: 'Ga es kijken naar de zuidkant van Den Bosch. Als dat gewoon boerenland was geweest, was het allang volgebouwd. Maar het is natuurgebied en onaantastbaar. Natuur nadert de status van heiligheid en alleen daardoor bestaat dat unieke Gezicht op Den Bosch nog.'

Inderdaad uniek, bevestigt Cees van Aalst, stedenbouwkundige van

's-Her togenbosch. Hij was lid van een commissie die voor de Monu men tenraad de dorps- en stadsgezichten in Nederland boekstaafde. 'Alleen Edam heeft het ook enigszins, maar onvergelijkbaar met Den Bosch.'

Dat 'heel bijzondere van het Gezicht op Den Bosch' heeft een ingewikkelder historische achtergrond dan enkel het feit van een natuurgebied, de Bosscher Broek, dat bebouwing heeft tegengehouden. Het is vooral het water geweest, de last van het water door de eeuwen heen, dat die gelukkige omstandigheid heeft veroorzaakt.

Den Bosch is volgens Van Aalst 'een eiland temidden van een samenvloeiing van beken uit heel Oost-Brabant, het grootste inlandse stromengebied'. Dommel, Dieze, Aa stroomden alle naar het laagste punt, de centrale slenk, waar de grote rivier de Maas verzompte in het Hollandse veen, en waar hertog Hendrik I in 1185 de stad stichtte. Hoe strategisch die plek was, bleek in 1591 toen Maurits tevergeefs 's-Hertogenbosch belegerde. Pas in 1629 lukte het zijn halfbroer Frederik Hendrik de stad op de Spanjaarden te veroveren. Dankzij de kort tevoren door Piet Hein gekaapte Zilvervloot had de Steden dwin ger voldoende geld om Leeghwater en zijn ingenieurs al het water rond Den Bosch te laten wegmalen met behulp van een batterij windmolens. De stad, poort naar en van het zuiden, was daarna nog heel lang een belangrijk onderdeel in de Zuider Waterlinie.

Tot in de eeuw van Jeroen Bosch, 'zeer vermaert schilder', 1450 tot 1516, was 's-Hertogenbosch na Utrecht de grootste stad in de Noor de lij ke Nederlanden geweest. Na de verovering door de Oranje-stadhouder hoopte Den Bosch met zijn Umwelt de achtste provincie van de jonge Republiek te worden. Maar het werd een onderhorig Generaliteitsland. Met onder meer als gevolg dat de Geldersen, die wel wat te zeggen hadden in de Staten-Generaal, het teveel aan Maaswater eeuwenlang konden laten doorstromen naar de lage landen rond Den Bosch. Pas in 1942 werd de Beerse Overlaat afgesloten.

'Eiland in regelmatig kolkend water': nog in 1995 stroomt de Dom mel over de A2 bij Den Bosch en maakt de snelweg twee weken onbruikbaar. De stad kon daardoor eeuwenlang niet of nauwelijks uitbreiden, ingesnoerd als ze was door de moerassen en de kommen rondom die zich zo gemakkelijk vulden met water. Daardoor bleef Den Bosch volgens Van Aalst een handels- en bestuursstad en werd geen industriestad als Tilburg en Breda. Tot op de dag van vandaag zijn sommige van de Bossche Buitens veel te duur om op te bouwen, omdat ze eerst 5 meter opgehoogd zouden moeten worden. Zodat de plattegrond van Den Bosch nu lijkt op een vogellijfje met gespreide vleugels. Het hartje in het lijfje klopt tegen de Bosscher Broek.

Voor het laatst is in 1937 serieus aan de orde geweest de wel of niet wenselijkheid om de Bosscher Broek als woonwijk te ontsluiten. In een rapport van prof. P. Verhagen van het Delftse stedenbouwkundig bureau Granpré Molière, die het zelf als 'wel heel bijzonder' omschreef 'een Hollandse polder te zien aansluiten op een Middeleeuws stadssilhouet.' Een gunstige factor voor het behoud van de Bosscher Broek is ook altijd geweest dat de rijken en notabelen hun woongenot zochten in Vught en zich altijd verzet hebben tegen het volbouwen van de ruimte tussen Vught en de Zuidwal van 's-Hertogenbosch.

De Bosscher Broek, eigendom van de gemeente en Staats bosbeheer, wordt vanaf juni weer een beetje beweid door jonge koebeesten, en is officieel het eerste geregelde inundatiegebied in Nederland voor de berging van overstromend rivierwater. Zodat er kans is op een nog mooier Gezicht op Den Bosch: met een grote plas aan de voet van het middeleeuwse stadssilhouet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden