REPORTAGE

Natuur en mens komen samen op vleermuisbrug

De nieuwe brug in het Zuid-Hollandse Monster, voorzien van alle paar- en slaapgemakken, lijkt vooral ingericht op vleermuizen. Maar dat bewijst juist ook de voorbijfietsende natuurliefhebber een dienst: zo lopen natuur en mens elkaar zoveel mogelijk tegen het lijf.

Een van de bouwvakkers legt de laatste hand aan de vleermuisbrug in Monster, Zuid-Holland. In de richels onder de brug kunnen vleermuizen 's zomers goed verstopt slapen. Beeld Raymond Rutting/de Volkskrant

Een architect had ooit het visioen dat je op een late zomeravond over de brug in het natuurgebied fietst terwijl net op dat moment uit de balustrade een wolk vleermuizen voor je omhoog schiet, zwoesj. De fauna en de mens moeten elkaar wat vaker tegen het lijf lopen; natuur hoort niet achter een hekje.

Die vleermuisbrug ligt er nu, in het Zuid-Hollandse Monster. Het is een ontwerp van NEXT Architects. De oversteek slingert ruim 20 meter lang in een asymmetrische S over de Vlotwatering, een nogal bescheiden watertje dat het Westlandse kassengebied doorstroomt. De brug is opvallend, elegant en vormt de entree van een compleet nieuwe recreatieroute: de Poelzone.

Beeld Raymond Rutting/de Volkskrant

Wisselend perspectief

Één zijde van de brug is afgeschot met verticale hardhouten lamellen. Als je de bocht in de brug neemt, trekt aan deze kant het water en de natuur in een steeds wisselend perspectief aan je voorbij. Aan de andere zijde is de borstwering dichtgemaakt met baksteen - met van binnen een spouw, een plek waar vleermuizen kunnen paren.

'Een schoolvoorbeeld van hoe een functioneel object ook de natuur kan dienen', zegt vleermuisexpert Marcel Schillemans van de Zoogdiervereniging. Hij en collega-expert Herman Limpens hebben de architecten wegwijs gemaakt in de wereld van de Pipistrellus pipistrellus (gewone dwergvleermuis) en de Plecotus auritus (gewone grootoorvleermuis).

Als gevolg daarvan is het zware bruggenhoofd - waar de brug landt op de wal - expres hol gehouden, zodat het een ideaal winterverblijf vormt voor de dieren. Aan de onderkant van het brugdek zijn diepe gleuven aangebracht, waarin ze zomers overdag goed verstopt kunnen slapen.

Warmte

'Vleermuizen houden van warmte, althans in de zomer', zegt Schillemans. 'Het zware betonvolume van het brugdek houdt de warmte van overdag vast.' Het brughoofd daarentegen ligt deels onder de grond. Daardoor schommelt de temperatuur er ook in het koude seizoen nauwelijks. 'Dat is juist voor de winterslaap van de dieren een belangrijke voorwaarde. Vleermuizen willen dan zo min mogelijk energie kwijt zijn aan temperatuurwisselingen', zegt Schillemans.

Architect Bart Reuser van NEXT heeft meer bruggen gemaakt, maar een vleermuisbrug was daar niet bij. Hij stapt het holle bruggenhoofd in, dat tijdens de aanleg nog toegankelijk is. Straks is het, op een miniem openingetje na, volledig dichtgemetseld. Gebukt loopt de ontwerper door het vleermuizenhol. Het is donker, niet hoger dan één meter zeventig. Wat opvalt, is de grofheid van het metselwerk. 'Zo kunnen de dieren makkelijk met hun pootjes vastklampen aan de muren en het plafond als ze hier in de winter slapen', zegt Reuser. Zo zit de hele brug vol slimme vleermuisdetails.

De bakstenen borstwering bovenop het brugdek is dankzij de spouwholte een geschikte plek om de kleintjes te zogen. De moeders kunnen vanuit de balustrade snel boven de Vlotwatering wat muggen consumeren en weer terug naar het nest. De spouwen zijn onderling met elkaar verbonden, omdat vleermuizen sociale dieren zijn en tantes en zusjes helpen bij de zorg voor de jongen. Alles is hier gericht op het gerief van de vleermuis.

Nacht van de vleermuis

Er zijn geen nauwkeurige gegevens over de vleermuizenpopulatie in Nederland. Schattingen lopen uiteen van 200 duizend tot meer dan een half miljoen. Er komen zeker zeventien soorten voor in Nederland, waarvan de gewone dwergvleermuis het meest voorkoment. De stand van de gebouwbewonende vleermuizen - sommige nestelen ook in bomen - lijdt onder de moderne isolatienormen. Daardoor bieden spouwmuren en dakholten geen nestelplekken meer. Maar ook houtwormbestrijding in kerkzolders en het gebruik van gif in de landbouw hebben geleid tot een dip in het vleermuisbestand tot midden jaren tachtig. Recente tellingen lijken te wijzen op een voorzichtig herstel.

In Nederland heeft de vleermuis een aantal fans, waaronder de experts van de Zoogdierenvereniging. De VLEN, Vleermuisgroep Nederland, organiseert de Nederlandse versie van de jaarlijkse Nacht van de vleermuis, met onder meer excursies naar vleermuislocaties.

Dit jaar in de nacht van 28 op 29 augustus. Meer informatie:

www.nachtvandevleermuis.nl

Esthetisch gebaar

Daarnaast is de brug ook een duidelijk esthetisch gebaar. Hij is veel forser dan voor het overspannen van het water noodzakelijk is. 'De vraag van de landschapsarchitecten was om een brug te maken die het begin van een nieuwe ecologische route markeert.' Hier begint een 1,5 kilometer lang fietspad langs paaivijvers voor vissen en hoge vogelflats, speciaal voor de Poelzone ontworpen. Alles met de gedachte om mens en natuur elkaar zo veel mogelijk te laten tegenkomen.

NEXT bouwt niet alleen bruggen. Het bureau ontwierp het net geopende raadhuis van Bloemendaal en het veelgeprezen collectieve woongebouw Overgooi in Almere. Maar bruggen is wel een specialiteit. In China wordt binnenkort de spectaculaire Dragon Bridge opgeleverd. 'Wat leuk was bij het ontwerpen van de brug in Monster, is dat je met simpele aanpassingen de vleermuis een heel eind kan helpen. Het hoeft niet veel extra te kosten', zegt Reuser.

Die vleermuis kan wel een steuntje in de rug gebruiken. Door de isolatie-eisen in de nieuwbouw wordt zijn habitat in Nederland sterk ingeperkt. Reuser: 'In nieuwe gebouwen heb je vrijwel geen spouwmuren meer.' Alle openingen in gebouwen, alle 'lekplekjes', waardoor een vleermuis onder de dakpannen, op een zolder of in een kelder kan kruipen, zijn dichtgesmeerd om warmteverlies te beperken.

Muggen

Uit zorg voor het dier tekende Nederland in 1992 het zogeheten Eurobats verdrag. Dat beschermt niet alleen meer vleermuissoorten, maar leidt ook tot meer onderzoek naar hun gewoontes. 'Omdat het een nachtdier is, is er nog veel dat we niet weten van de vleermuis. Het is echt een fascinerend dier', zegt Schillemans.

De vleermuis is niet alleen het enige vliegende zoogdier ter wereld, maar bezit ook een fabelachtig echolocatiesysteem. Daardoor kan hij insecten - zijn voornaamste voedsel - 's nachts blindelings en razendsnel lokaliseren als hij over water vliegt. 'Ze eten veel muggen. Reuze nuttig.' Omdat ze schadelijke insecten van het land houden, zijn sommige boeren zo dol op ze dat ze speciale vleermuiskasten plaatsen om de beesten te verleiden op en rond de boerderij te blijven.

Vogelflats en paaivijvers

Het plan Poelzone in de gemeente Westland is ontworpen door het bureau LOLA Landscape Architects. Het gaat om een ecologische en recreatieve verbindingszone ter grootte van 21 hectare, die loopt door de kernen Monster, Naaldwijk en 's-Gravezand. De vleermuisbrug ligt aan het begin van een 1,5 kilometer lange fietsroute van de kust naar het binnenland. In de Poelzone wordt ruim twee hectare water voor paaiende vissen gereserveerd en er komen speciaal ontworpen vogelflats om de diversiteit van de fauna te stimuleren.

Knuffelgehalte

Maar het knuffelgehalte van de dieren is natuurlijk uiterst laag. Afgezien van de talrijke vampierfabels die het beestje achtervolgen, helpt het niet dat de ruige dwergvleermuis of zijn zus, de vale vleermuis, weinig fotogeniek zijn. 'Ze jagen altijd met hun mond open, omdat ze voortdurend sonargeluiden produceren. Op foto's zie je altijd die bek met scherpe tandjes. Dat ziet er angstaanjagend uit', zegt Schillemans.

De verhalen over een bedreiging voor de gezondheid, over het overbrengen van hondsdolheid en andere ziekten, zijn volgens de expert sterk overdreven. 'Ze dragen virussen bij zich, zoals alle zoogdieren, maar je moet wel bijna in een vleermuis bijten, wil je een infectie oplopen.'

En dat andere hardnekkige verhaal, dat ze op een mooie zomeravond als ze opvliegen - zoals de architect het voor zich ziet - uit de brugbalustrade en in je haar vliegen, waar je ze niet meer uit krijgt? 'Ook onzin. Een vleermuis kan met zijn echolocatiesysteem een mug traceren. Dacht je dat hij de haardos van een fietser niet kan ontwijken?'

De vleermuisbrug in Monster wordt begin september opengesteld. Het totale project Poelzone opent in 2016.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden