Natte natuur door waterwinning

In Drenthe hoopt het waterleidingbedrijf in het Hunzedal twee vliegen in één klap te slaan: water winnen en natuur ontwikkelen....

'DRENTHE is drooggelegd', zegt ir. Karst Hoogsteen staande op de hooggelegen Hondsrug en uitkijkend over het dal waarin de Hunze stroomt. Vanaf de jaren vijftig zijn hier de grote ruilverkavelingen doorgevoerd waarbij boeren goed gedraineerde kavels kregen. Niet te droog en niet te nat, zodat de zware machines voor de aardappeloogst niet in de modder bleven steken.

Om het de agrariërs naar de zin te maken, is in de loop der tijd de waterstand met een meter verlaagd, zegt Hoogsteen, directeur van de Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD). De boeren zaten niet te wachten op al dat regenwater dat in de Hondsrug naar beneden zakt en in het Hunzedal als kwelwater naar boven komt. En dus werden de Hondsrug en het Hunzedal stevig gedraineerd. Het overtollige water werd direct afgevoerd naar het Zuidlaardermeer en de Waddenzee. Jaarlijks gaan daardoor zes à acht miljoen kubieke meter schoon kwelwater verloren.

Dat is pure verspilling, vindt de WMD. De waterleidingmaatschappij stelde de provincie in 1997 voor om in de buurt van Annen water te gaan zuiveren dat in het nabijgelegen waterwingebied Breevenen zou worden gewonnen. Grondwater wel te verstaan en dat mocht heel opmerkelijk heten, omdat de waterleidingbedrijven steeds meer overstappen van grondwater naar oppervlaktewater.

De Milieufederatie Drenthe en De Stichting Drents Landschap verzetten zich tegen dit plan. Waarom geen water uit de Hunze halen of het Zuidlaardermeer?, was hun reactie. 'Dat oppervlaktewater kan gemakkelijk verontreinigd raken als iemand er een jerrycan bestrijdingsmiddelen in gooit', zegt drs. Martha Buitenkamp, hoofd van de afdeling Onderzoek en Plannen bij de WMD. 'Bovendien moet er dan ook ook een voorraadbekken komen voor droge perioden als er weinig oppervlaktewater is. Waarom al die moeite doen als de natuur veel beter en constanter water levert? De Hondsrug met het Hunzedal vormen een omgekeerd soepbord, waar regenwater honderden jaren verblijft en in die tijd op natuurlijke wijze gezuiverd wordt.'

Ook Hoogsteen vindt het onzin dat het grondwater onaangeroerd moet blijven voor toekomstige generaties. 'Er valt zoveel regen in Nederland dat er altijd voldoende water wordt aangevoerd. Ook op Vlieland wordt grondwater onttrokken voor de drinkwatervoorziening.

Op Vlieland wordt het water net voordat het de zee in stroomt, afgetapt voor de klant. En zo werkt het in Drenthe eigenlijk ook. Vlak voordat het water de Hunze in loopt en wordt afgevoerd richting Waddenzee, maakt de WMD het bruikbaar voor de klant.

De WMD wil, behalve water winnen, ook de natuur - die door de sterke ontwatering verdroogde - een zet in de goede richting geven. Daartoe gaat het waterpeil omhoog. Landbouwgrond werd gekocht en ingericht voor natuurontwikkeling. In Breevenen lagen vijf jaar geleden nog aardappelvelden. Die hebben deels plaatsgemaakt voor plassen en bloemrijke velden waar moerasspirea, scherpe boterbloem en de dagkoekoeksbloem groeien. Enorme aantallen kikkervisjes bevolken de plassen, waarboven de kokerjuffers dansen. Op 15 mei werd de eerste snoek gesignaleerd. En graspiepers hebben de nieuwe ruigten als broedplek ontdekt.

Over een jaar of vijf zullen ook de kaden langs de Hunze honderden meters worden verplaatst. Daardoor ontstaat ruimte voor de beek om te meanderen in een breed oevergebied. Daar heeft Hoogsteen ook al een oogje op. Aan de oevers zal ook water opwellen; grondwater of water uit de Hunze, wat ook wel oeverfiltraat wordt genoemd. De wetenschappers zijn het daarover nog oneens, zegt de WMD-directeur. 'In ieder geval kunnen we daar ook water oppompen.'

Dan kan zowel water uit het natuurgebied als uit het oevergebied langs de Hunze worden getapt. 'We kunnen kiezen tussen de twee bronnen en daarbij rekening houden met de natuur. Dus in de herfst en winter meer water uit het natuurgebied halen en in de zomer het water uit het gebied langs de Hunze betrekken.'

Uiteindelijk wordt het water gezuiverd in het nabijgelegen pompstation in Annen. Het station zal op groene stroom gaan draaien. De twee 'reinkelders' waar het water zijn zuiveringsbehandeling krijgt, worden bedekt met zonnepanelen. Het gaat om achttienhonderd vierkante meter en daarmee zal de WMD beschikken over één van de grootste zonne-energiecentrales van Europa.

WMD wil ook in zijn gebouwen uitstralen, dat de groene gedachte gemeengoed is. Zo zullen de muren worden opgetrokken uit stenen waarin ijzerslib is verwerkt, afval uit het zuiveringsproces. Dit materiaal isoleert goed en zo wordt een nuttige toepassing gevonden door recycling in eigen huis.

Als het complex medio volgend jaar opengaat, beschikt de WMD over een pompstation waar achtenhalf miljoen kubieke meter drinkwater per jaar wordt gemaakt. Daarmee wordt 40 procent van de waterbehoefte in Drenthe gedekt. De ligging in een natuurgebied van tweehonderdvijftig hectare is onalledaags. Het project kost vijftig miljoen gulden.

De Milieufederatie Drenthe heeft nog niets van de bezwaren ingeslikt. 'Kwelwater onttrekken en ook de natuur laten opbloeien, lijkt op de lange duur niet erg aannemelijk. Het milieu-effectrapport bevestigt dat', zegt drs. Pim Brocades Zaalberg van de federatie. 'Het streven is, hoge natuurwaarden te krijgen zoals dotterbloemhooilanden. Maar dat lijkt in grote delen, waar de veenbodem sterk is veraard, niet mogelijk.'

Breevenen, zegt Brocades, wordt verkocht als hét grote voorbeeld van duurzame waterwinning, dat elders in Nederland navolging verdient. 'Ik zou liever benedenstrooms bij het Zuidlaardermeer oppervlaktewater winnen dan zo'n wissel op de toekomst te trekken. Het zou pas ideaal zijn als de boeren uit het Hunzedal vertrekken en het kwelwater volledig aan de natuur ten goede komt. Wat de WMD wil, is halfslachtig.

In het regenwater dat op de Hondsrug valt, lossen tijdens de reis naar beneden veel mineralen zoals kalk op. Dit kalkhoudende kwelwater biedt kansen voor bijzondere vegetaties, zoals de genoemde dotterbloemhooilanden, maar ook voor blauwgraslanden met orchideeën (moerasorchis). 'Als het kwelwater niet het maaiveld bereikt - en de kans daarop is aanwezig - dan blijft het voor de natuur een verdroogde zooi', oordeelt Brocades.

Het Drents Landschap is inmiddels partij bij de natuurontwikkeling en heeft zich wél neergelegd bij de waterwinning. 'We kunnen beter naar gedeelde belangen kijken dan elkaar naar het leven staan', zegt drs. Eric van der Bilt, directeur van het Drents Landschap. 'We hebben afgesproken dat de waterwinning wordt aangepast als blijkt dat het grondwaterpeil daalt. Dat kan inhouden dat de winning in het ergste geval wordt gestaakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden