Nationale ramp betekent vaak electorale winst

François Hollande is niet de eerste regeringsleider die electorale garen spint bij een grote nationale ramp. Door zijn adequate optreden na de terreuraanslag op Charlie Hebdo verdubbelde de waardering voor hem van 19 naar 40 procent. 9/11, de aanslag door Anders Breivik en de MH17-ramp hadden een vergelijkbaar effect voor de leiders van de getroffen landen.

George W. Bush spreekt het land toe op 11 september 2001.Beeld reuters

Nationalisme speelt een belangrijke rol bij de plotselinge populariteitsstijging na rampen, zegt politicoloog Philip van Praag van de Universiteit van Amsterdam. 'Het land is in verwarring. Van de regeringsleider wordt verwacht dat die de eenheid bewaart, snel woorden geeft aan de nationale schok en tegelijkertijd laat zien dat hij de crisissituatie onder controle heeft.'

Dat lukte het Nederlandse kabinet bij de MH17-ramp. Na een ferme en emotionele speech van de minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans voor de Verenigde Naties, zei 82 procent van de door Maurice de Hond ondervraagden een positief gevoel te hebben bij de regering. Het werkt ook regionaal, zegt Van Praag. Na de Bijlmerramp (1992) steeg de populariteit van de Amsterdamse burgemeester Ed van Thijn. Hetzelfde gebeurde met Job Cohen na zijn reactie op de moord van Theo van Gogh (2004). 'Zij waren direct ter plekke en raakten de juiste toon.'

In Amerika wordt die dynamiek aangeduid als 'rally 'round the flag', waarbij de leider een gevoel van nationale eenheid oproept. 'Na 9/11 heeft Bush zeer nadrukkelijk betrokkenheid en daadkracht getoond', zegt Van Praag. 'Dat was direct zichtbaar in zijn populariteit.' Op 10 september 2011 keurde 51 procent van het electoraat zijn beleid goed, daags na de ramp steeg dat percentage tot 90, de hoogste waardering ooit voor een Amerikaanse president. John F. Kennedy profiteerde vergelijkbaar tijdens de Cuba Crisis (1962) en Jimmy Carter van de gijzeling van de Amerikaanse Ambassade in Iran (1979). In Noorwegen, na de aanslag van Anders Breivik op een jeugdkamp van de Arbeiderspartij, steeg de populariteit van diezelfde regeringspartij binnen een paar dagen met 11,1 procentpunt tot 41,7 procent.

Amerikanen luisteren naar hun president John F. Kennedy tijdens de Cuba Crisis.Beeld getty
Explosie tijdens de tweede dag van de Eerste Golf Oorlog (Operation Desert Storm).Beeld afp

Voer voor complotdenkers

Het fenomeen is voer voor complotdenkers die beweren dat nationale rampen in scene worden gezet ter meerdere eer en glorie van hun leiders. Een verwante trend, die laat zien dat ook buitenlands ingrijpen de populariteit van een leider ten goede komt, versterkt de conspiracy-denkers in hun ideeën. Zo werd Poetin populairder na de inname van de Krim. De populariteit van vader Bush piekte na Operation Desert Storm in Irak in 1990. Een wijze les van vader op zoon? Dertien jaar later viel Bush junior Irak binnen, wat ook zijn populariteit ten goede kwam.

De keerzijde: de populariteit is van tijdelijke aard is. 'Er is geen enkele zekerheid dat het aanhoudt', zegt Van Praag. 'Meestal wordt het effect al na 3-6 maanden tenietgedaan; de kiezers hebben een kort geheugen.' Daar komt bij dat de oppositie, die zich in de eerste periode na de ramp vaak onthoudt van kritiek, dan de wapens weer opneemt.

Een ramp is bovendien geen garantie voor electoraal gewin. Een snelle, adequate reactie is een must. Blijft die uit, dan is de schade meestal niet van tijdelijke aard. 'De conservatieven in Spanje hielden lang vol dat de ETA achter de aanslag zat op de metro in Madrid (2004)', zegt Van Praag. 'Dat bleek niet het geval en dat hebben ze geweten. Bij de eerst volgende verkiezingen werden ze afgestraft.'

Na orkaan Katrina (2005) was George W. Bush nergens te bekennen. Een gemiste kans om zijn al dalende populariteit op te krikken. Peter Rehwinkel stapte in 2013 op als burgemeester van Groningen. Een jaar na de Project X-rellen in Haren. Van Praag: 'Hij was niet aanwezig toen hij daar wel werd verwacht. Dat heeft hem indirect de kop gekost.'

Aanslag op de metro in Madrid in 2004 door al-Qaida.Beeld afp
Peter RehwinkelBeeld anp
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden