reportagenationaal commando

Nationaal commando herrees vanwege militaire dreiging maar helpt nu corona bestrijden

Voor crisisopvang in Steenwijk zet Defensie extra bedden neer in een kinderdagverblijf.Beeld Aaron Zwaal

Het na de Koude Oorlog afgeschafte nationaal operatiecentrum van Defensie was nét weer opgestart toen de coronacrisis losbarstte. Dat komt goed uit: van hieruit worden nu artsen en militairen het land ingestuurd om te helpen.

Veel meer dan een ‘mooie garage’ is het niet, erkent kolonel Piet Hagenaars (58) lachend. Hij toont het tijdelijke onderkomen van het dit voorjaar opgerichte Territoriaal operatiecentrum (Toc) van de landmacht op de Bernhardkazerne in Amersfoort. 

Het hart ervan is een grote zaal met enkele tientallen werkplekken die uitkijken op drie grote videoschermen. Hier wordt de nationale inzet van de krijgsmacht gecoördineerd. In de Koude Oorlog bestond zo’n nationaal commando ook, tot het in onbruik raakte en werd wegbezuinigd.

Eigenlijk zou de verplaatsing van een compleet uitgeruste Amerikaanse gemechaniseerde brigade door Nederland (op weg naar een grote oefening in Polen en het Baltische gebied) in maart de vuurdoop zijn voor het Toc, zoals de militairen het noemen. Maar het coronavirus stak een stokje voor deze grootste Amerikaanse troepenverplaatsing in Europa sinds tijden.

Teruggeroepen

Twee van de drie enorme transportschepen die onderweg waren naar de haven van Vlissingen werden op zee teruggeroepen naar Amerika. Nu is het operatiecentrum in Amersfoort de spil in de uitvoering van de veelzijdige hulp die de krijgsmacht biedt in de bestrijding van het coronavirus. Of en welke hulp ze biedt, wordt besloten in Den Haag.

‘Ik had zelf twee maanden geleden ook niet gedacht dat ik nu bezig zou zijn met zaken als het omvormen van een Van der Valkhotel in Urmond in een zorghotel, of het ondersteunen van voedselbanken’, zegt Hagenaars. Maar precies dit soort uiteenlopende steun is Defensie vanaf het begin van de crisis gaan leveren. 

De grootste bijdrage is op medisch gebied, met circa 350 artsen en verpleegkundigen uit alle krijgsmachtdelen die nu werken in ziekenhuizen en steeds vaker in zorginstellingen. Ook die inzet wordt vanuit het Toc gepland en gecoördineerd, zegt Hagenaars.

Ervaring

Het gaat daarbij niet alleen om helpende handen, ook de ervaring met planning en logistiek komt van pas. ‘Toen de noodzaak opkwam om patiënten te spreiden over ziekenhuizen, hebben we twee planners gestuurd met ervaring in Afghanistan. Die hadden daar in wezen hetzelfde werk gedaan. Hun ervaring kwam goed van pas, en hun methode is overgenomen door het Landelijk coördinatiepunt patiëntenspreiding.’ Hagenaars voegt er lachend aan toe dat daar nu ook  militaire termen ingang hebben gevonden, zoals chief operations en battle captain’.

Volgens de kolonel heeft het zeker geholpen dat er al een ‘basisstructuur’ was voor de samenwerking met civiele autoriteiten op landelijk niveau. ‘We hadden al een nauwe relatie met veel civiele partners, gelukkig. Anders was het in het begin veel moeilijker geweest.’

Op de Spoorkazerne te Ermelo wordt materiaal voor intensive cares geprepareerd voor verzending naar waar het nodig is.Beeld Aaron Zwaal

Als jonge officier heeft Hagenaars nog het oude Nationaal commando meegemaakt, ten tijde van de Koude Oorlog. Toen lagen er gedetailleerde plannen voor de Nederlandse rol in een oorlog met het Warschau Pact. Behalve de circa 50 duizend militairen die voorzien waren voor de zelfverdediging, bestonden de taken uit het openhouden van doorvoerlijnen en andere cruciale ondersteunende taken – sommige met een echo naar de huidige crisis. 

‘De Johan Willem Frisokazerne in Assen moest ook kunnen dienen als noodhospitaal, om de gewonden uit Duitsland te verzorgen’, zegt Hagenaars. ‘Veel aspecten waren al voorbereid, van de bredere deurposten (zodat er een ziekenhuisbed doorheen kon) tot de plaatsen aan de muren voor zuurstofleidingen.’

Brug opblazen

Ook Hagenaars had een specifieke taak: ‘Ik wist precies welke brug ik moest opblazen, de Köhlbrandbrücke in Hamburg. Met mijn sergeanten wisten we ook precies waar we de explosieven zouden aanbrengen, terwijl de Duitse militaire politie de vluchtelingen uit het oosten zou tegenhouden.’

Na de val van de Berlijnse Muur werd alles anders, ook de Navo schakelde over van territoriale verdediging naar crisisbeheersingstaken. Het Nationaal commando werd kleiner en kleiner, tot het verdween in de bezuinigingen. 

Twee ontwikkelingen zorgden voor een ommekeer. ‘Sinds eind vorige eeuw ging Defensie meer ondersteunende taken uitvoeren in Nederland. In 2006 heeft de regering gezegd: we gaan af van defensie als vangnet, het wordt een structurele veiligheidspartner in Nederland. Niet alleen vanwege de veranderende veiligheidsomgeving en terrorisme, ook vanwege het risico op complexe rampen die coördinatie op landelijk niveau vragen (defensie is in de 25 regionale veiligheidsregio’s al lang vertegenwoordigd, red.). Dan kun je denken aan overstromingen, klimaatrampen, maar bijvoorbeeld ook een pandemie.

Civiele diensten

Al jaren levert Defensie zeer regelmatig bijstand aan civiele diensten, en niet alleen bij het opruimen van explosieven, het bewaken van objecten of het blussen van branden. ‘Onlangs hebben we in Utrecht op verzoek van de burgemeester onbemande drones met infraroodsensoren ingezet waardoor heel snel het in brand steken van auto’s kon worden gesignaleerd. Dat heeft ook tot aanhoudingen geleid. Ook in de coronacrisis zijn drones ingezet, boven de Biesbosch, toen de autoriteiten zich zorgen maakten over de mogelijke drukte daar.’

Defensie geeft levensmiddelen aan drie distributiecentra van de voedselbank. Het gaat om 35 pallets met onder meer vlees, zuivelproducten, groente, fruit, boter en sauzen.Beeld Aaron Zwaal

De grote internationale omslag kwam in 2014 met de Russische annexatie van de Krim. Als reactie daarop keerde de klassieke taak van de Navo terug: verdediging van eigen grondgebied. Hagenaars: ‘Dat betekent dat je je opnieuw moet voorbereiden op grote troepenverplaatsingen naar het oosten van Europa, ook die van andere bondgenoten. Dat is ook afschrikking. Het is dit jaar 75 jaar bevrijding en freedom is not for free. Het vergt voortdurende inspanning.’

In die waaier van taken die Defensie in vredestijd – en nu in coronatijd – ook uitoefent, zit één belangrijke rode lijn, benadrukt Hagenaars: ‘Als wij bijstand bieden is het altijd onder civiel gezag. Het is hier geen Pyongyang.’ 

Wat was in nationale dreigingsscenario’s eigenlijk de kans op een pandemie? Hagenaars: ‘Waarschijnlijk.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden