Napoleon stal bibliotheek voor lege uren in ballingschap

Napoleon stal bibliotheek voor lege uren in ballingschap..

MARTIN SOMMER

Van onze correspondent

Martin Sommer

FONTAINEBLEAU

Een flink deel van Frankrijk kijkt deze herfst met tegenzin om naar zijn grote mannen. Volgens sommigen is het proces-Papon niets anders dan een georganiseerde aantasting van de eer en goede naam van generaal De Gaulle. Over diens voorganger in barre tijden, maarschalk Pétain, kan uit nationale schaamte helemaal niet gesproken worden. Het lijkt erop alsof er maar één is wiens naam alle stormen trotseert, wiens faam ongeschonden blijft en die zelfs het onderwerp is van een bescheiden modegril: Napoleon.

Geen kwaad woord over de man die Moskou in de as legde en de Franse dienstplichtigen bij tienduizenden over de kling liet jagen. Max Gallo, socialistisch parlementariër en romancier, schreef recentelijk de zoveelste geromantiseerde biografie van de keizer, in vier delen. Elk verschenen deel belandt meteen op de top-tientafels in de boekhandel, en blijft daar een paar maanden liggen.

Gallo schreef een heiligenleven - 'Kijk naar dit gezicht. Onderga de blik en ontdek in de ogen de ernst, de droom en de wil, de energie en de vastberadenheid' - maar onderdanige aandacht heeft Napoleon niet nodig om te blijven boeien, ook in de kleine tentoonstelling die nu is ingericht in Fontainebleau.

In de bibliotheek van het koninklijk paleis is een gedeelte van de boekerij te zien die de inmiddels ex-keizer meenam, toen hij in 1814 als balling naar het eiland Elba (sinds 1801 Frans) werd gestuurd. Napoleon verslond zijn hele leven boeken. Zijn dictum was dat een man vier uur slaap nodig had, een vrouw vijf uur en alleen een imbeciel zes uur, dus tijd genoeg.

Hij verscheurde zijn boeken ook letterlijk, want hij had weinig consideratie met de buitenkant en trok de bladzijden die hem niet bevielen eruit.

Het koninklijk paleis van Fontainebleau was in de achttiende eeuw in onbruik geraakt. Napoleon herstelde het na de Revolutie in ere, en liet er een flinke bibliotheek inrichten van twintigduizend banden. In 1814 tekende hij de akte van abdicatie in Fontainebleau in een salon die nog intact is. Vervolgens deed hij een mislukte zelfmoordpoging, om in de veertien dagen die hem nog restten onder meer in de boekerij zijn gedwongen vertrek voor te bereiden.

De ex-keizer koos er 168 werken, meer dan zeshonderd banden, om hem op Elba te vergezellen. Tien maanden later, aan het eind van zijn verblijf, had de onvermoeibare Napoleon alweer een bibliotheekje opgebouwd van 2378 banden. De gekozen werken plus de leesverslagen ervan die hij bijhield, vertonen alle kenmerken van de brede belangstelling van de 'honnête homme'.

Napoleon kon niet zonder de klassieken. Bovenop de stapel natuurlijk zijn geliefde Homerus, 'die zeker als militair gevochten moet hebben'. Voorts Vergilius - 'een amateur vergeleken bij Homerus' -, Sallustius en Suetonius.

Uiteraard konden de Franse klassieken niet ontbreken. Molière, Racine, het hele oeuvre van Voltaire, de fabels van Lafontaine. Dan verschillende uitgaven van l'Histoire de France en verder vooral veel praktisch werk. Militaria natuurlijk, maar ook werk over de wijncultuur, landbouw, de diergeneeskunde, medicijnen en mineralogie.

De conservator van de bibliotheek van Fontainebleau was over de plundering van zijn collectie beslist niet te spreken. Hij schreef een boze brief aan het hoofd van de bibliotheek van de Raad van State: 'Ik kan alleen maar herhalen, Meneer, dat ik me niet heb kunnen verzetten, en dat men mij niet verantwoordelijk kan stellen voor deze verdwijning. De Keizer gedraagt zich hier tot het laatste moment als de absolute heerser.'

Als bibliofiel was Napoleon niet veel waard. De werken in Fontainebleau die hij liet aanschaffen, werden gebonden in kalfsleer van matige kwaliteit, en voorzien van een betrekkelijk eenvoudig stempel 'N'. Voor zijn reisbibliotheek liet hij boeken zonder kantlijn drukken omdat dat in gewicht scheelde.

Desondanks was hij gefascineerd door boeken op een manier die in het verlengde ligt van zijn geografische herindeling van Frankrijk en zijn herziening van het recht: Napoleon bedacht een eigen bibliotheekindeling die weinig twijfel laat over zijn eigen voorkeuren.

De bibliotheken van Napoleon - hij liet er acht inrichten, in alle paleizen waar hij met regelmaat verbleef - werden ingedeeld in vijftien categorieën. De eerste bevatte theologie, recht en filosofie. De tweede de exacte en militaire wetenschappen, alsook kennis der natuur.

Geschiedenis kreeg een ereplaats met maar liefst tien categorieën, waaronder oude en nieuwe geschiedenis, politieke geschiedenis en geschiedenis van Frankrijk, die van Europa, alsook die van de niet-Europese volken.

De laatste drie categorieën gingen naar geografie en reizen. Voor fictie had Napoleon geen aparte plaats gereserveerd.

Binnen de verschillende categorieën was Frankrijk uiteraard dominant. Niettemin kwam Frankrijk in Napoleons indeling pas ná de Grieks-Romeinse wereld, na Italië, Spanje en Portugal, en vóór Engeland, Duitsland, en de rest van de wereld.

De tentoonstelling in Fontainebleau laat niet alleen voor het eerst de lijst van 'geroofde' boeken zien - die nu berust bij de Bibliothèque Nationale. Het leeuwendeel van de geëxposeerde werken is sinds 1814 op Elba gebleven, en nu alleen in bruikleen aan de Fransen afgestaan. Een bescheiden vorm van gerechtigheid, moeten de Italianen hebben gedacht met in het achterhoofd Napoleons culturele kleptomanie.

In 1815, na het verlies van de Slag bij Waterloo, dacht Napoleon zich tijdens zijn tweede ballingschap in Amerika te kunnen terugtrekken - met een flink aantal boeken. Hij gaf zijn hoofdconservator opdracht een bibliotheek van tienduizend banden samen te stellen.

De conservator wilde de hele boekerij van het Trianon verhuizen, maar generaal Blücher kwam de opdracht ter ore. Hij stuurde een compagnie huzaren. Napoleon eindigde zoals bekend op Sint Helena, en niet in Amerika. Hij moest het er met de 588 boeken doen die al waren ingescheept voordat de huzaren van Blücher op het toneel verschenen.

Des livres pour l'exil, la bibliothèque de Napoléon Ier à l'île d'Elbe. Musée national du château de Fontainebleau, tot 9 februari 1998.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden