Nalatenschap Mengelberg bij het vuil gezet

Belangrijke onderdelen uit de nalatenschap van de dirigent Willem Mengelberg zijn in Amsterdam tien jaar geleden als grofvuil aan de reinigingsdienst meegegeven....

ROLAND DE BEER

Van onze verslaggever

Roland de Beer

AMSTERDAM

Een draadrecorder met een opname van Mengelberg die improvisaties uitvoert op de piano, slingerde eveneens rond in de afgedankte boedel

van de in 1989 overleden Ellie Bijsterus Heemskerk, een assistente van Mengelberg. Haar bezittingen werden gedeponeerd op het trottoir van de Van Breestraat achter het Concertgebouw, om te worden meegenomen door de vuilnisophaaldienst.

De recorder is, met enkele tapes, door 'puur geluk' in bezit gekomen van het Gemeentemuseum in Den Haag. Een medaillon met een door Pier Pander geschilderd portret van Mengelbergs echtgenote kwam later boven water toen het te koop werd aangeboden aan het Rijksmuseum, door een man die het uit de afgedankte spullen had weggehaald.

'Waanzinnig van boosheid' was Mengelbergs biograaf Frits Zwart. Zwart

promoveert volgende week op een dissertatie over de dirigent, die in 1951 overleed. Hij is conservator van de Nederlandse Muziekarchieven van het Gemeentemuseum, en beheert de werkpartituren van de dirigent.

Hij was 'razend en verbijsterd' toen hij erachter kwam welke weg ze waren gegaan, de papieren en andere voorwerpen uit het huis van Bijsterus Heemskerk.

'Tante Ellie', zoals de voormalige violiste zich liet noemen, had 'een vliering vol knipsels en brieven.' Dit zegt de voormalige hoornist Adriaan van Woudenberg, medebeheerder van Mengelbergs chalet

in Zwitserland. Van Woudenberg gaf het Gemeentemuseum ook een stapeltje Mengelbergiana, die hij zelf nog verzameld had.

Zwart had niets van de 'verschrikkelijke' gang van zaken in de gaten.

'Op de begrafenis van de vrouw sprak ik haar neef. Hij zei dat tante wilde dat de spullen naar het museum gingen. Later hoor ik dus dat er

twintig kuub naar de vuilnisbelt is gegaan.

'Ik werd gebeld door iemand die in dat huis bedden had mogen uitkiezen. Een welzijnswerker, van een tehuis voor junks. De wire recorder nam hij mee van het grofvuil. Hij moest eraan knutselen. Toen hij hem speelklaar had, hoorde hij op de band steeds de naam Mengelberg vallen. Zo kwam hij bij ons. Ik ben hem nog steeds dankbaar.'

Volgens Van Woudenberg moest de familie haast zetten achter de ontruiming omdat er een koper was voor het pand. 'Het is hopeloos misgegaan', zegt Zwart, 'maar je kunt je niet van dag tot dag aan nazaten opdringen.' Volgens Zwart kan ook 'overgevoeligheid' een rol hebben gespeeld. 'Elke keer als er iets in de openbaarheid kwam rond Mengelberg of mevrouw Bijsterus, was er voor sommigen reden te menen dat het onderwerp beklad werd.'

Mengelberg kreeg na de oorlog een dirigeerverbod wegens zijn vriendschap met de Duitsers. Daarbij werd ook zijn paspoort hem onthouden. Bezittingen van de besmet verklaarde dirigent hebben na zijn dood bizarre wegen afgelegd.

Muziekinstrumenten uit Mengelbergs huis aan de Van Eeghenstraat werden geveild bij Mak van Waaij. Partituren, manuscripten en brieven

werden door Bijsterus Heemskerk beheerd op de zolder van het Concertgebouw. Later kreeg het Gemeentemuseum die collectie in bruikleen. Sommige brieven en contracten mogen de Zwitserse Chasa niet uit. Nieuwe eigenaar van de materialen in het Gemeentemuseum is een stichting, die in het leven werd geroepen nadat de beheerders van

de Chasa manuscripten van Mahler en andere componisten bleken te hebben verkocht.

Het eerste deel van Zwarts biografie verschijnt dinsdag. Uit het boek

blijkt dat Mengelberg, die gold als groot dirigent en gevreesd dictator, bij het Concertgebouworkest geen orde kon houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden