Naïeve Sladek dwaalt door macaber avondland

Sladek van Ödön von Horváth door het Nationale Toneel, regie Antoine Uitdehaag. In Theater aan het Spui Den Haag t/m 28 januari....

THEATER

Antoine Uitdehaag, voormalig artistiek leider van het RO Theater, heeft de afgelopen jaren voornamelijk in Duitsland gewerkt en was vorig seizoen voor even terug in Nederland voor de regie van de musical Larry. Bij het Nationale Toneel in Den Haag heeft hij nu Sladek van Ödön von Horváth geregisseerd.

Het wordt hoog tijd dat Uitdehaag voorgoed terugkeert naar Nederland. Dit land heeft namelijk een grote behoefte aan regisseurs die met een dergelijke allure een grote zaalproductie kunnen maken.

Uitdehaags prestatie is des te opmerkelijker omdat Sladek een lastige opgave is. Het is een politiek leerstuk en melodrama ineen, vol van goed bedoelingen, veel uitleggerige tekst en bovendien dramatisch niet altijd sterk. Maar in deze beweeglijke en heldere regie en met dit goed spelende ensemble werd Sladek een prachtige toneelavond - in weerwil van het onderwerp niet belerend, maar wel tot nadenken stemmend.

Von Horváths Sladek speelt zich af in de jaren twintig toen Duitsland goed en wel bekomen was van de Eerste Wereldoorlog en het opbouwen van een groot leger door de internationale gemeenschap werd verboden. In het geheim ontstonden er kleine particuliere milities die de wegbereiders waren van een dictatoriale staat.

Hoofdpersoon Sladek is een simpele, wat dromerige jongeman die voor zo'n geheim leger wordt geronseld. Net als veel leeftijdgenoten weet hij niet goed raad met zijn leven in een land dat zijn generatie geen uitzicht op een betere toekomst biedt. Sladek verraadt zijn hospita, die hem verzorgt en liefheeft, komt in de ban van een jonge pacifist en raakt bekneld tussen zijn idealen en de harde realiteit. 'Mensen moeten zelfstandig denken', roept hij om de haverklap maar hij ervaart hoe moeilijk dat is.

Achter dit aangrijpende persoonlijke drama, plaatst Von Horváth de politieke ontwikkelingen in Duitsland waar de haat tegen joden, Polen en communisten al manifest is. Hoe vooruitziend de schrijver zich hierin ook toont, dit politieke deel is nogal schetsmatig en staat in schril contrast met de poëzie waarmee de persoon van Sladek wordt getekend. Niettemin is Sladek een belangwekkend stuk, dat toont hoe verveling en doelloosheid kunnen leiden tot extreme standpunten. De scènes die zich in het geheime leger afspelen zouden zo uit een televisiedocumentaire van de VPRO over verloren jongeren in het voormalige Oost-Duitsland geplukt kunnen zijn.

Uitdehaag heeft de scènes in een strakke montage aan elkaar gelast, in een even simpel als doeltreffend decor van Tom Schenk dat in een oogwenk verandert van huiskamer in kroeg in gerechtsgebouw. Sfeerbepalend is het schitterende lichtontwerp van Kees van de Lagemaat.

Het ensemble speelt gedreven, met een paar mooie karikaturale rollen van Lou Landré als de legerkapitein en Peter Bolhuis in tal van bijrollen. Hun aangezet acteren geeft de nodige lucht aan de soms erg zware handelingen. De mooiste scènes zijn die tussen Aus Greidanus jr als Sladek en Henriëtte Tol als zijn hospita. Erg knap hoe Tol in slechts twee scènes zowel de moederlijke als erotische kant van haar genegenheid toont.

Aus Greidanus jr. is de grote verrassing in deze productie. Hij is de zoon van de acteurs Aus Greidanus en Sacha Bulthuis en het is verbluffend te zien hoe hij van hen de kenmerken combineert. De stem en tekstbehandeling heeft hij van zijn vader, de motoriek van zijn moeder, van wie hij ook die raadselachtige eenzelvigheid heeft geërfd. Met zijn tengere lijf, grote jongensogen en een van jeugd blozende energie is hij een Sladek die je moeiteloos volgt op zijn tocht door dit macabere avondland.

In het slotbeeld staat hij in zijn eentje op de kermis, met een ballon in zijn hand wachtend op de boot die hem eindelijk naar een ander leven zal brengen. Maar zijn altijd verbaasde ogen zullen niets dan donkerte zien.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden