Nader tot de waarheid over Mohammed

Rechtstreekse bronnen over het leven van Mohammed zijn er niet. Nadere analyse leert hoe waarheidsgetrouw de overgeleverde verhalen zijn.

Wie nieuwsgierig is naar het leven van de profeet Mohammed (ca. 570- 632) is aangewezen op bronnen die pas tweehonderd jaar na zijn dood zijn opgeschreven, of nog later. Ze bestaan uit verhalen die Mohammeds volgelingen van generatie op generatie hebben doorgegeven. In twee eeuwen tijd kunnen de verhalen zo vaak zijn aangevuld, verfraaid en anderszins vervormd, dat historici van nu ze met wantrouwen benaderen.

Vergelijking van verschillende bronnen maakt het echter mogelijk een stap dichter bij de tijd van Mohammed zelf te komen. Dat laat arabist en islamoloog Nicolet Boekhoff-van der Voort zien in een onderzoek naar het werk van de geleerde Ibn Shihab al-Zuhri (gestorven in 742), waarop ze maandag promoveert aan de Radboud Universiteit.

Al-Zuhri staat bekend als een van de eerste personen die systematisch informatie verzamelde over het leven van Mohammed en zijn metgezellen. 'Hij is waarschijnlijk veertig à vijftig jaar na de dood van de profeet geboren', zegt Boekhoff, 'en hij heeft mensen gekend die hem hebben gekend. Hij was erg nieuwsgierig en gedreven en werd beschouwd als een van de belangrijkste geleerden uit Medina van zijn tijd. Hij werkte lang voor kaliefen van de Omajjadendynastie.' De Omajjaden regeerden het Arabische Rijk van 661 tot 750.

De naam al-Zuhri komt vaak voor in de isnad van verhalen over Mohammed: de keten van personen die het verhaal sinds de begintijd aan elkaar hebben overgegeven. De isnad is belangrijk, en daarom is het verleidelijk achteraf grote namen als die van al-Zuhri op te nemen, ook als die persoon feitelijk niet bij de overlevering betrokken was.

Boekhoff onderzocht drie verhalen die volgens hun isnad via al-Zuhri zijn overgedragen maar die pas geruime tijd na zijn dood op schrift zijn gesteld. Twee ervan gaan over militaire gebeurtenissen: over een bloederige wraakactie op mannen van Mohammed door de stam van de Hudhajl en over een expeditie van de profeet naar de stad Tabuk, waarbij drie moslims niet meegingen terwijl dat wel van hen werd verwacht. Het derde verhaal heeft meer trekken van een legende. Het gaat over een nachtelijke reis (of een visioen - dat verschilt per versie) van Mohammed naar de hemel of naar Jeruzalem (ook dat hangt van de versie af). Daar ontmoet hij Abraham, Mozes en Jezus.

Boekhoff laat zien dat de versies van de verhalen die zij onderzocht inderdaad teruggaan op al-Zuhri, en dat hij de verhalen in de loop van de tijd aanpaste: hij voegde bijvoorbeeld ter verduidelijking details en namen toe of harmoniseerde tegenstrijdigheden. En hier en daar verzachtte hij het beeld van Mohammed: 'Dit laat zien dat al-Zuhri zijn materiaal later bewerkt heeft met het oog op het lezerspubliek, namelijk het Omajjadenhof. Dat is opmerkelijk, want van tevoren dacht ik dat zoiets pas een of meer generaties later gebeurde.'

Boekhoff analyseerde grote aantallen verschillende versies van de verhalen en hun isnad, op zoek naar wat zij noemt 'overleveringsvingerafdrukken'. Het idee is dat elke keer dat een verhaal aan een ander wordt verteld, kleine veranderingen ontstaan. Zo bouwde Boekhoff complexe schema's - een soort stambomen - van verhaalversies, die duidelijk maken welke aanpassingen wanneer zijn ontstaan en bij wie.

De verzachtingen die Boekhoff aan al-Zuhri toeschrijft, zijn subtiel: 'In het verhaal over de drie mannen die niet meegingen naar Tabuk verbiedt Mohammed als hij terugkomt de andere moslims met hen te praten en bovendien mogen de mannen hun vrouwen niet meer aanraken. Maar dan krijgt Mohammed 's nachts een openbaring, waardoor hij besluit hen weer op te nemen in de gemeenschap. In een vroege versie die al-Zuhri heeft doorgegeven besluit de profeet na de openbaring weer te gaan slapen en de boodschap pas de volgende ochtend door te geven. In een latere versie doet hij dat meteen. Misschien heeft al-Zuhri het verhaal veranderd om Mohammed positiever over te laten komen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden