Nachtwacht

Goed om ons heen kijken doen we allemaal als we op vakantie zijn. Maar kijken we wel voldoende omhoog? Govert Schilling weet hoe je elke reis kunt omtoveren tot een kosmische beleving.

Soms gebeurt het. Héél af en toe. Dat de sterren van de hemel druipen. Dat je bijna meegezogen wordt het heelal in, terwijl je gewoon met twee benen op de grond staat. Vorig jaar december maakte ik het voor het laatst mee. Hartje Australië, tijdens een overnachting langs de onverharde Great Central Road, midden in de outback. Daar straalden de sterren zo fel dat ze bijna gaatjes boorden in de gordijntjes van onze Toyota Landcruiser Bush Camper. En was de Melkweg zo opvallend dat je er haast een boek bij kon lezen.


Geen reis is indrukwekkender dan een reis door de kosmos. Duizenden, miljoenen lichtjaren; langs sterren, nevels en melkwegstelsels. En het mooie is: je hebt er geen visum voor nodig en het is helemaal gratis. Je hoeft er niet eens voor op pad - zelfs de grootste vakantiehater of de meest verstokte thuisblijver hoeft er alleen maar voor omhoog te kijken. De sterrenhemel is er voor iedereen, waar je je ook bevindt op dit nietige thuisplaneetje van ons. En geloof het of niet: ook zonder telescoop kijk je al tweeënhalf miljoen lichtjaar het heelal in, zelfs vanuit Nederland.


Soms moet het natuurlijk wél - de deur uit om de kosmos te ervaren. De Franse astronoom Guillaume le Gentil reisde de halve wereld over, strandde op Mauritius, leed twee keer schipbreuk en werd in zijn thuisland doodverklaard, allemaal voor de wetenschap: hij wilde de planeet Venus in 1761 en 1769 voor de zon langs zien schuiven, en vanuit Europa ging dat niet. Ook voor het waarnemen van een totale zonsverduistering - een onvergetelijk natuurverschijnsel - moet je op het juiste moment op de juiste plaats zijn. Dus noteer maar vast: Faeröer-eilanden 2015, Indonesië 2016, Verenigde Staten 2017. Wie in Nederland blijft, moet geduld hebben tot oktober 2135.


En ook als je je reisagenda niet door de hemelverschijnselen wil laten bepalen, loont het qua sterrenkijken de moeite om Nederland te ontvluchten. Echt donkere plekken zijn hier vrijwel nergens meer te vinden; bewolking gooit meestal roet in het eten, en - last but not least - hoe zuidelijker je komt, hoe mooier de sterrenhemel is. In Zuid-Frankrijk staat het helderste deel van de Melkweg al hoger aan de hemel, en vanuit de Tropen en vanaf het zuidelijk halfrond zijn echt veel meer heldere sterren te zien. Het was niet voor niks zo spectaculair, vorig jaar in Australië.


Een donkere omgeving is natuurlijk altijd plus één. Gelukkig gaat dat meestal vanzelf goed. Wandelaars, fietsers, kampeerders, zeezeilers - geen van allen brengen ze hun vakantie in de grote stad door, waar lichtvervuiling het zicht op de kosmos verprutst. Maar dan nog is het slim om net even dat kleine beetje extra moeite te doen en een aardedonkere plek op te zoeken waar je geen direct zicht meer hebt op straatverlichting. Laat je ogen een kwartier aan het donker wennen en je weet niet wat je ziet, zeker als je er een verrekijker bij pakt. Daar kan geen kathedraal of waterval tegenop.


De International Dark-Sky Association werpt zich op als hoeder van het nachtelijk duister. Ruim dertig gebieden over de hele wereld - maar voornamelijk in Noord-Amerika en Europa - zijn uitgeroepen tot International Dark-Sky Reserve. Niks straatverlichting; gewoon nacht zoals nacht bedoeld is. Brecon Beacons National Park in Zuid-Wales (1.350 vierkante kilometer groot en verrassend dicht bij huis) doet sinds februari 2013 mee. De sterrenhemel is er adembenemend mooi; je zou bijna vergeten dat het weer heel vaak niet meewerkt. En overdag is het er prachtig wandelen, als je tenminste geen hekel hebt aan schapen: die zijn er dertig keer zo talrijk als mensen.


Wij 21ste-eeuwse reizigers hebben de sterren natuurlijk niet meer nodig, behalve dan uit esthetisch en filosofisch oogpunt. Datum, tijd en locatie lezen we niet langer af aan zon, maan en sterren, maar op horloge, mobieltje of gps-ontvanger. Onze tijdzones, zomer- en wintertijd en kalenderindeling vertonen weinig relatie meer met de loop van de hemellichamen. Dat heeft er helaas wel toe geleid dat we vervreemd zijn geraakt van de kosmos - weet u zonder het op te zoeken waar de zon vanavond precies ondergaat en wat de huidige schijngestalte van de maan is?


De bouwers van Stonehenge, in Zuid-Engeland, wisten dat duizenden jaren geleden wel. De indrukwekkende prehistorische stenencirkel - beheerd door English Heritage, die er deze winter een gloednieuw bezoekerscentrum opende - is het overblijfsel van een neolithische kalender. Zichtlijnen door de openingen van de Sarsen-cirkel en de trilithons wijzen precies naar de meest noordelijke en zuidelijke opkomst- en ondergangspunten van zon en maan. Er is zelfs weleens gesuggereerd dat Stonehenge dienstdeed als eclipscomputer.


Van de veel grotere stenencirkel van Avebury, iets ten noorden van Stonehenge, is de astronomische betekenis minder evident. En ongetwijfeld hadden beide bouwwerken vooral ook een belangrijke ceremoniële functie, hoewel verhalen over druïden en mensenoffers uit de lucht zijn gegrepen. Het blijft hoe dan ook fascinerend dat de sterrenhemel er voor de bouwers van deze mysterieuze monumenten vrijwel precies hetzelfde uitzag als voor ons, ook al vlogen er in de Nieuwe Steentijd natuurlijk geen kunstmanen en ruimtestations langs het firmament.


Dat de combinatie van prehistorie en sterrenhemel anno 2013 onverminderd tot de verbeelding spreekt, constateerde ik op 22 en 23 september, rond de zogeheten herfstequinox, wanneer de zon exact in het oosten opkomt en dag en nacht precies even lang duren. Sjamanen en stenenfluisteraars dalen dan neer in Wiltshire, met luit, trommel en doedelzak. Puntmutsen, paardenstaarten, kralenkettingen en elfenoortjes - het lijkt de filmset van The Lord of the Rings wel. Veel 50-plussers: welke jonge, werkende ouder heeft hier tijd voor? Schattig is het natuurlijk wel, en ze doen werkelijk geen vlieg kwaad.


'Fulltime aartsdruïde' Rollo gaat tijdens de vroege, druilerige 'zonsopkomst' voor in de Equinox 2013 Earth Healing. Spreekkoren zenden vredeswensen naar de vier windrichtingen. Trommelende mannen met blauw geschilderde gezichten en zingende vrouwen van middelbare leeftijd met grijze vlechten raken in extase. Een paar honderd meter verderop staan Engelse bobby's in gele hesjes het verkeer te regelen. Siobhan Peal, de zelfbenoemde 'beschermster' van Stonehenge (met verentooi en houten Steenboksstaf) laat zich niet zien - de vorige dag heeft ze me al uitgelegd dat de 'feestgangers' het energieveld verstoren, en dat zij na afloop de boel weer mag gaan herstellen.


Wie echt in archeologie en archeo-astronomie geïnteresseerd is, kan Stonehenge maar beter niet tijdens een van de equinoxen of zonnewendes bezoeken. Op 'gewone' dagen kunnen groepen onder begeleiding trouwens ook vaak echt de stenencirkel in, terwijl individuele toeristen alles vanaf de buitenkant moeten bekijken. Een bijzondere gewaarwording: rondlopen in de resten van een prehistorisch observatorium.


Wat weersomstandigheden betreft zijn de hedendaagse sterrenwachten aanzienlijk gunstiger gesitueerd. Astronomisch paradijs Noord-Chili spant de kroon, met zes grote professionele observatoria - waar vaak op zaterdagen rondleidingen worden gegeven - en een groot aantal publiekssterrenwachten, waar je echt zelf door een telescoop kunt kijken. Maar ook op Big Island, Hawaii, op het Canarische eiland La Palma en in het zuidwesten van de Verenigde Staten kun je jezelf op een complete sterrenvakantie trakteren. De spectaculaire landschappen - hoge bergtoppen of kurkdroge steenwoestijnen - krijg je er gratis bij.


Nadeel van een hoge bergtop: door zuurstofgebrek neemt de gevoeligheid van je ogen af, waardoor de nachtelijke hemel er misschien toch niet zo imponerend uitziet. Op zeeniveau heb je daar geen last van, en nergens zie je de sterren zo mooi als midden op de oceaan (vooropgesteld dat je alle verlichting op boot of schip kunt doven) of in het hartje van de woestijn. Gegarandeerd dat je binnen een paar minuten kunstmanen en vallende sterren ziet. En dat er een aangenaam, rustgevend gevoel van relativering en nietigheid op je neerdaalt.


Begin 2010 ervoer ik het op de Argentijnse pampa, langs de vermaarde en grotendeels onverharde Ruta Cuarenta. Het volgende dorpje was zó ver weg dat ik er voor het donker nooit zou kunnen arriveren, dus ik parkeerde de 4WD pick-uptruck langs een beekje en bracht de nacht - helemaal alleen - onder de sterrenhemel door. Dichter bij jezelf kun je niet komen. Dichter bij de kosmos misschien ook niet.


Moet je de sterrenhemel kennen om ervan te kunnen genieten? Niet per se: ik kan ook heel erg genieten van een boswandeling zonder dat ik elke boom bij naam ken. Maar het wordt natuurlijk een stuk leuker als je de sterrenbeelden herkent, als je weet dat die rare kleine lichtvlekjes aan de zuidelijke hemel de Magelhaense Wolken zijn, als je opmerkzaam wordt gemaakt op dubbelsterren, nevels en bijzondere samenstanden, of als iemand je uitlegt dat de Inca's 'donkere sterrenbeelden' kenden - de kronkelige, gitzwarte stofwolken in de Melkweg, waar ze condors, slangen en lama's in herkenden.


Jammer eigenlijk dat niet elke reisgids standaard voorzien is van een kort hoofdstukje over de sterrenhemel in het betreffende land, met tips voor donkere plekken en astronomische bezienswaardigheden. Aan den lijve ondervinden dat onze mooie planeet niet meer dan een klein bolletje is in een overweldigend uitgestrekt heelal geeft elke reis een extra dimensie.


LEZERSREIS

De Volkskrant organiseert een achtdaagse astronomie- en archeologie lezersreis met wetenschapsjournalist Govert Schilling naar Zuid-Engeland en Wales. Om sterren te kijken in Dark Sky Reserve Brecon Beacons, historische sterrenwachten te bezoeken en door te dringen tot de binnencirkel van Stonehenge. Uitgevoerd in samenwerking met SNP Natuurreizen. 7 t/m 14 mei. Prijs: 2.045 euro p.p. incl. vluchten.


DE HEMEL ONLINE

Heb je een smartphone met gps, dan kun je een app downloaden om sterren en planeten te herkennen, waar je je ook bevindt. De bekendste zijn StarWalk (iOs) en Google SkyView (Android). Je richt je telefoon op de hemel, en op het scherm zie je waar je naar kijkt. De app Sterrenkijken (Govert Schilling / Fontaine Uitgevers, zowel iOs als Android) doet iets anders: die maakt je vooraf attent op bijzondere verschijnselen aan de sterrenhemel, zoals opvallende planeten, samenstanden en meteoorzwermen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden