Nabestaanden en archiefwerk geven februaristakers gezicht

Februaristaking 1941

Van het enige openlijke protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa bestaat geen beeld. Wel zijn er nu pasfoto's van 36 van de stakers in februari 1941.

Foto Julius Schrank

'Staakt, Staakt, Staakt', was de oproep van de communistische stakingsleiders. Trambestuurders, stratenmakers, kantoorklerken en vuilnismannen gaven er massaal gehoor aan. De nazi's wisten deze Februaristaking, 75 jaar geleden, al na twee dagen te breken met kogels, granaten en doden.

De stakers konden niet verhinderen dat er van de 80 duizend Amsterdamse Joden 60 duizend in de vernietigingskampen om het leven kwamen. Toch blijft het een bijzondere daad van verzet; het enige openbare protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa.

Het verhaal van de Februaristaking werd donderdag bij de herdenking op het Jonas Daniël Meijerplein voor de zeventigste keer verteld, maar er zijn nooit beelden opgedoken van de staking zelf. Geen plaatjes van een pont vol stakers, onverschrokken op weg naar de demonstratie. Niet van jongens die een tram omver duwden. Zelfs niet van de volle vuilnisemmers op straat.

Niet zo gek, zegt Eric Heijselaar van het Amsterdams Stadsarchief. 'Er waren nog maar weinig camera's en het was verboden om foto's te maken van Duits oorlogsmaterieel. Als je gepakt werd met een camera, had je een groot probleem.'

Een gemis is het wel voor de archivaris. Om de mannen en vrouwen die destijds het werk neerlegden 75 jaar later toch een gezicht te kunnen geven, is Heijselaar een zoekactie begonnen. Uitgangspunt voor zijn speurwerk was de lijst met 4.400 medewerkers van de gemeente die gestraft zijn voor hun deelname aan de staking.

Hogere ambtenaren werden ontslagen, het lagere personeel moest een maand salaris inleveren. Heijselaar: 'Ik heb die lijst vergeleken met de kaartenbak van Amsterdammers die in de oorlog een buitenlands paspoort aanvroegen. Meestal omdat ze te werk werden gesteld in Duitse en Franse wapenfabrieken.'

Die actie leverde 36 treffers op. 'Straatreiniger' Jan Grosmann is er daar een van: een geboren en getogen Amsterdammer die sinds zijn 14de bij de reiniging werkte. Als Nederlands Hervormde woonde hij midden in de oude Jodenbuurt in de Nieuwe Uilenburgerstraat. 'Wij weten dat zijn onderbuurman een van de Joden was die bij die razzia is opgepakt', zegt Heijselaar. 'Grosmann had dus een zeer persoonlijke reden om aan de staking mee te doen.' Jan Grosmann woonde tot eind jaren tachtig op de Nieuwe Uilenburgerstraat.

Ook heeft het Stadsarchief een groot aantal foto's gekregen van nabestaanden die een (groot)ouder op de lijst herkende. Van vuilnisman J. Haakenhout bijvoorbeeld. Heijselaar: 'Zijn kleinzoon bracht ons de foto. Hij vertelde dat zijn opa vroeger communist was. Later werd hij wel iets minder links, maar hij bleef altijd maatschappelijk betrokken. De kleinzoon werd zelf op de arm van zijn moeder meegenomen naar de herdenking bij de dokwerker. Daar trof zijn opa dan altijd zijn oude collega's.'

Heijselaar hoopt dat er nog meer foto's opduiken die de stakers in oorlogstijd een gezicht geven. 'Het mooiste zou natuurlijk zijn als er toch beelden van de staking zelf opduiken, maar ik besef dat die kans klein is.'


'In de bres voor een ander: dat moet zeker ook nu'

In bedekte termen verbond de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan donderdag de staking van toen met het debat over vluchtelingen van vandaag. 'Als de stakers empathie toonden onder het juk van terreur, dan moeten wij nu zéker in de bres springen voor een ander, in volle vrijheid', aldus Van der Laan. 'Anders is onze trots op de stakers misplaatst.' De burgemeester wees erop dat Amsterdam een stad is met 'twee zielen in de borst' als het om de Jodenvervolging gaat. Aan de ene kant de Februaristaking. Daarnaast het onbegrip en de desinteresse dat de weinige Amsterdamse overlevenden van de Shoah bij terugkomst ontmoetten. 'Nog steeds een open zenuw in de stad', aldus de burgemeester.

Zo zoekt de gemeente nabestaanden van Amsterdamse Joden die na de oorlog een boete kregen van de gemeente omdat zij in de oorlog geen erfpacht hadden betaald. De gemeente besloot anderhalf jaar geleden pas dat zij die boete terug zal betalen. 'De Februaristaking mag Amsterdammers trots stemmen, maar enkel als het leed van de Joden in en na de oorlog nooit vergeten wordt', aldus Van der Laan. Duizenden mensen waren naar het Jonas Daniël Meijerplein gekomen voor de jaarlijkse herdenking bij de Dokwerker. Onder de hen enkele stakers van weleer, allen de 90 ruim gepasseerd. Ook koning Willem-Alexander legde een krans.

Meer over