Naast God

De huid zacht, de spieren hard, de houding elegant, de torso. Het streven naar lichamelijke en geestelijke perfectie. Het mannelijk naakt, van makers als Michelangelo tot D'Angelo, tot in de ziel en op het bot blootgelegd.

Op één moment in de geschiedenis leek alles heel even samen te vallen. De idealen van de oude Grieken over leven en schoonheid, de idealen van het christendom, de idealen van wat kunst vermag én de idealen van het bereik van de mens zelf. Een onwaarschijnlijk mengsel, maar het gebeurde, en het kwam in deze vorm: het mannelijk naakt.


In perfecte proporties, de huid zacht, de spieren hard, de houding elegant alsof er geen enkele moeite achter zit, beweeglijk alsof het niet stilstaat, de marmeren aderen vloeiend, de harmonie van lichamelijke en geestelijke kracht in perfectie. De mens naar het evenbeeld van God.


Wélk mannelijk naakt, daar kan in goede traditie nog best over gewedijverd worden. De een zal Adam zeggen, reikend naar God op het plafond van de Sixtijnse Kapel, de ander Christus, zoals hij dood ligt in de armen van zijn moeder in de Sint Pieter in Rome. Van bleek marmer, maar klaar om weer op te staan. Of David, als onoverwinnelijke reus in Florence. Misschien is er wel iemand die een tekening bepleit - juist door dat onvoltooide karakter.


Maar over de maker is geen discussie: Michelangelo Buonarroti, hoogstpersoonlijk gezonden door God en de Grieken om de hogere waarheid en schoonheid gestalte te geven in de materiële wereld. Niet door de werkelijkheid na te beitelen, tekenen of schilderen, maar door uit de natuur alle mooie elementen te zoeken en samen te brengen in één: een beeld van de mens en daarvan de mooiste en hoogste. Adam, of Christus.


Er zijn nu, anno 2013, zo veel beelden en er kan zo makkelijk gemanipuleerd worden, digitaal of operatief, dat het moeilijk is de maakbaarheid van de mens door Michelangelo nog op waarde te schatten. Kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari (1511-1574) kon dat wel. Over de dode Christus, de Pietà (1498-99) in Rome, schreef hij: 'Het is beslist een wonder dat een aanvankelijk volkomen vormloos stuk steen ooit werd tot iets wat van een volmaaktheid is zoals de natuur die slechts met grote moeite in het vlees pleegt te formeren.' De kunstenaar haalde een blok marmer uit Carrara en zag er de man in. Alles wat hij nog moest doen, is het overtollige wegbeitelen. Step aside God, hier is Michelangelo. En hij kan het beter.


Hij legde met zijn naakten een archetype in de geschiedenis, dat doorklinkt tot in de ideaalbeelden van nu - of het nu Mark Wahlberg voor Calvin Klein, de man van de Old Spice-reclame, de torso's van Andy Warhol of Brad Pitt in de film Troy is. Al had Michelangelo zelf ook zo zijn idolen. Eén antiek, gemankeerd mannelijk naakt werd in de 15de eeuw in het bijzonder een katalysator voor de renaissancekunst: de Torsovan Belvedere, nu in de Vaticaanse Musea. Het Griekse beeld van marmer - geen armen, geen benen, geen duidelijkheid welke god of atleet is afgebeeld - is van rond de 1ste eeuw voor Christus en misschien een kopie van een ouder beeld. Het zat in de collectie van kardinaal Colonna in Rome in de 15de eeuw en werd gaande de eeuw beroemder. De spieren, vorm, draaiing, beweging. Het heette Torso alsof het altijd al als torso bedoeld was. Het bleek een ideaal uitgangspunt voor de nieuwe kunst - Maarten van Heemskerck, Hendrick Goltzius, Peter Paul Rubens kwamen kijken om hem te tekenen.


Het verhaal gaat dat paus Julius II Michelangelo vroeg het beeld van armen en benen te voorzien. Maar Michelangelo deed iets beters: hij vulde het beeld aan in zijn eigen kunst, op alle mogelijke manieren. Veel van de naakten op het plafond van de Sixtijnse Kapel zijn varianten van de Torso Belvedere. Het beeld was één grote invulrebus geworden en Michelangelo liet alle varianten zien, met Adam als hoogtepunt. In de kapel maten daarmee de bijbelse heiligen zich voor het eerst aan de Griekse goden, ook naakt vanwege hun goddelijkheid.


Het hele idee van de maakbaarheid van schoonheid, zoals we vandaag nog nastreven, begon bij Michelangelo. Met dit verschil, dat schoonheid anno 1513 bestond uit twee componenten: lichaam en geest. Het goede was het mooie. Het kwade het lelijke. Dat bewijst Vasari als hij de kritiek op de marmeren Pietà pareert. Men heeft gezegd dat Maria er in dit beeld veel te jong uitziet. Onzin, zegt Vasari: 'Weten en begrijpen zij dan niet dat maagdelijke, onbevlekte personen lange tijd een volkomen ongeschonden uiterlijk bewaren?'


De Renaissance bracht de Grieken bij de westerse wereld, en de kunst implementeerde die theorieën. Midden 15de eeuw had Cosimo de'Medici de Florentijnse Academie opgericht voor studie van de Antieken. Filosoof Marsilio Vicino kreeg opdracht de werken van Plato en Plotinus te vertalen in Latijn, waarmee dit gedachtengoed wijd verspreid kon worden. Plato's Ideeënleer - er is een spirituele wereld waarin de onveranderlijke Waarheid en Schoonheid huizen, en de zichtbare wereld is daarvan een afschaduwing - en de neoplatonische aanvulling waarin de kunstenaar een rol kreeg toebedeeld om die hogere schoonheid zichtbaar te maken, werd de grootste uitdaging voor de kunstenaars. Uit de natuur het beste kiezen en zo het goddelijkeverbeelden.


Die spirituele betekenis is in de torso van nu - die aan een nieuwe renaissance lijkt begonnen in de beeldcultuur - een minder grote rol. Maar als toonbeeld van menselijk kunnen blijft het een ideaalbeeld, zoals in de sport. Dat verbod op shirts uittrekken op het veld? Dat kan post-Sex in the City echt niet lang standhouden. De vraag is er, houd het aanbod dan ook maar overeind. Je ziet het in reclame - Calvin Klein was een pionier, maar in 2009 ging een heel voetbalteam uit de kleren en in de olie voor een campagne van Dolce & Gabbana. Alleen heeft de fotograaf hen niet de soepele beweging van de klassieke beelden gegeven.


De torso blijft - zij het in gestripte vorm - een archetype, een geheim om te onthullen, een essentieel beeld van schoonheid, kracht en dynamiek. En hier en daar zelfs nog van spiritualiteit - al gelooft niet iedereen dat. Toen in 2000 zanger D'Angelo (is het te flauw om hier What's in a name? te zeggen?) uit de kleren ging voor zijn videoclip van het nummer Untitled, was dat voor hem en de clipmaker omdat hij zijn ziel wilde ontbloten, zoals in zijn muziek. De essentie van de muziek, de soul, zichtbaar maken. Een moderne versie van de Renaissanceverbeelding van de ziel. Het werd niet door iedereen zo opgevat.


1513 was zo'n jaar dat alles samenviel. Het was het enige jaar dat drie grootheden, Rafael, Leonardo en Michelangelo, in één en dezelfde stad werkten, Rome. Ze maakten beelden die nog altijd tot de kern van de kunstcanon behoren. Omdat de werkelijkheid en het goddelijke voor het eerst in kunst werden verenigd. In 1513, 500 jaar geleden, beleefde de Hoog-Renaissance kortom haar hoogtepunt. Daarom een ode in drie delen: aan architectuur, literatuur en, om te beginnen, de torso.


Colui, che 'l tutto fe', fece ogni parte


E poi del tutto la più bella scelse


Per mostrar quivi le sue cose eccelse,


Com' ha fatto or, con la sua divin' arte


Fragment uit een gedicht van Michelangelo van rond 1505-1511 dat sterk is geïnspireerd op het Neoplatonisch schoonheidsideaal en de Bijbel: 'Hij die het geheel maakte, maakte alle delen/ en koos van het geheel wat de meeste schoonheid had/ om hier Zijn sublieme dingen te onthullen, zoals Hij nu gedaan heeft/ met zijn goddelijke kunst'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden