Naargeestige familietwist rond begrafenis Helmut Kohl: politieke wraakactie over zijn graf heen

Helmut Kohl heeft zaterdag de primeur: als eerste in de geschiedenis van de EU, krijgt hij een Europese rouwplechtigheid. Zo heeft hij het zelf gewild. Maar zijn laatste wens kwam niet voort uit grootmoedig Europees idealisme, maar uit een onverzoenlijkheid die je ook kleingeestig zou kunnen noemen.

Helmut Kohl. Beeld anp

Helmut Kohl, die op 16 juni op 87-jarige leeftijd overleed, wilde een ceremonie in het Europees Parlement in Straatsburg om te ontsnappen aan de rouwplechtigheid op Duitse bodem die gebruikelijk is bij het overlijden van een oud-kanselier. Hij wilde zo voorkomen dat er aan zijn graf mensen zouden spreken die hij als zijn vijanden beschouwt, verklaarde zijn tweede vrouw, de 54-jarige Maike Kohl-Richter.

De schrijver Elias Canetti zei ooit dat Kohl zijn lichaam inzet als machtsmiddel. Hij doelde toen op zijn imposante verschijning. Zaterdag krijgt die uitspraak een nieuwe lading. Het is een politieke wraakactie over zijn graf heen, dat Kohls kist in Straatsburg staat en niet in Ludwigshafen, waar hij sinds zijn geboorte in 1930 heeft gewoond.

Kohl wilde vooral voorkomen dat president Frank-Walter Steinmeier zou spreken aan zijn graf. Steinmeier was chef van de kanselerij onder Gerhard Schröder, toen die laatste Kohl in 1998 als kanselier opvolgde. Hij beschuldigde Kohl er destijds van dat hij systematisch gevoelige dossiers had laten verdwijnen. Dat bleek overdreven, maar er waren aktes zoek die nooit meer zijn teruggevonden. Kohl heeft het Steinmeier nooit vergeven. En nu, bijna twintig jaar later, slaat hij terug, zoals de olifant uit de cult geworden Rolo-reclame uit 1996, Kohls hoogtijdagen als leider van Duitsland.

Het gezin Kohl ging elk jaar op zomervakantie in Oostenrijk. Het was traditie dat de pers een dagje op bezoek kwam bij Hannelore, Helmut en hun zonen Walter en Peter. Beeld DPA / HH

Maike Richter

Maar niet alleen in het politieke Berlijn leidde de voorbereidingen van de begrafenis tot drama, ook thuis in Ludwigshafen. De twee zoons van Kohl hebben tot het laatst geprobeerd hun vader in het familiegraf te laten begraven, naast hun moeder Hannelore. Ze hebben het onderspit gedolven.

Kohl brak een paar jaar geleden al met zijn zonen Walter en Peter, toen zij bezwaar maakten tegen het tweede huwelijk van hun vader. Hij trouwde Maike Richter in 2008. Zijn zonen konden niet aanvaarden dat hun vader niet trouw bleef aan hun moeder, die in 2001 zelfmoord had gepleegd. Hannelore deed dat volgens de officiële lezing vanwege haar zonneallergie, maar het is niet uitgesloten dat ze ook wist van de affaire die Kohl volgens zijn biograaf Heribert Schwan toen al had met Richter. Hij kende haar als chef van de economische afdeling van zijn kanselarij. Zij droeg naar de wens van Kohl voortaan de jurken van Hannelore.

Ludwigshafen is nu slechts een tussenstation op de laatste reis van Kohl. Van daar gaat de reis per schip over de Rijn naar de keizerlijke kathedraal in Speyer.

De Duitse media volgden de begrafenisstrijd van de Kohls de afgelopen veertien dagen op de voet, maar de toon van de artikelen verried ongemak en schroom. Duitsland had Kohl liever zonder drama uitgeluid, omdat zijn politieke erfenis bepalend is voor de manier waarop Duitsland naar zichzelf kijkt.

In het Europees Parlement zal de voorzitter van de Europese Commissie Jean Claude Junker spreken, de Amerikaanse president van de jaren negentig Bill Clinton, en, in plaats van zijn oude politieke vriend Michail Gorbatsjov, de Russische premier Dimitri Medvedev. Kohl zal zaterdag veelstemming worden geprezen als Europeaan, en vermoedelijk ook als een groot machtspoliticus die altijd ook een kleine man bleef.

De burgertruttige uitstraling van Helmut en Hannelore dreef progressieve Duitsers destijds tot waanzin. Maar in Europa werkte hun provincialiteit juist als kalmeringsmiddel. De grote kanselier maakte Duitsland klein - klein genoeg om de angst voor een verenigd Duitsland weg te nemen bij de politiek leiders van het toenmalige Europa.

Angela Merkel

'Ik ben persoonlijk zeer dankbaar dat hij heeft bestaan', zei Merkel, opgegroeid in de DDR, na Kohls dood. Ook Merkel - ze werd in 1991 minister onder Kohl - spreekt zaterdag, hoewel hij haar liever van zijn begrafenis scheen te hebben geweerd. Hem zat nog altijd haar rol dwars bij het bekend worden van de illegale donaties aan de CDU-partijkas die Kohl het kanselierschap kostten.

Maar oud-hoofdredacteur Kai Diekmann van Bild, die getuige was bij het tweede huwelijk van Kohl, overtuigde zijn weduwe ervan dat het weigeren van Merkel een stap te ver was. Kohl-Richter had naar verluidt liever de xenofobe Hongaarse premier Victor Orbán als spreker gezien.

Angela Merkel woonde een herdenkingsdienst voor Helmut Kohl in Berlijn bij op vrijdag. Beeld afp

Het was een van de vele momenten waarop de Duitsers zich de afgelopen twee weken afvroegen: wilde Kohl dit allemaal echt zo? Sinds zijn valpartij in 2008, die hem aan een rolstoel kluisterde, was onduidelijk hoe helder hij nog kon denken. Wat ging er überhaupt in hem om? Lang geleden vergeleek een journalist van Die Zeit Kohl met een eikenhouten kast: groot, traditioneel en praktisch. De laatste jaren van zijn leven was Kohl een kast waarvan de sleutels kwijt waren. Niemand wist meer precies wat erin zat, en hoe geordend het daar nog was. Of was de kast inmiddels leeg?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden