Naar Poetins pijpen dansen

Het begon ooit als een slimme manier om het aardgasnet beter te gebruiken, maar werd geleidelijk een vriendendienst aan Rusland. De miljardeninvesteringen in de Nederlandse 'gasrotonde' helpen nu vooral Russisch gas naar Engeland.

Halverwege Alkmaar en Bergen slaat een draaiende cementwagen linksaf. De wagen hobbelt over beschermd grasland van Natuurmonumenten. Vorig jaar rond deze tijd nestelden hier grutto's en andere zeldzame weidevogels. Nu staat er een boortoren, omringd door hijskranen, zandhopen, bouwketen. Op een informatiebord is een foto te zien van de velden in hun oude glorie. Daar vliegt nog een grutto.


Jammer, maar dit is een zaak van nationaal belang, valt terug te lezen in ministeriële stukken over de Bergermeerpolder, zoals het gebied heet. Hier, op 4 kilometer diepte, wordt over twee jaar in de zomer 4 miljard kubieke meter aardgas opgeslagen om in de winter te worden opgepompt. Belangrijk voor de energievoorzieningszekerheid, bezworen achtereenvolgende ministers van Economische Zaken. Gasopslag was een essentieel onderdeel van de Nederlandse 'gasrotonde'.


Daarmee werd verdere uitleg overbodig.


'Voorzieningszekerheid' en 'gasrotonde': het waren de toverwoorden waarmee Nederland de afgelopen jaren zonder veel omhaal 8 miljard euro investeerde in opslag, nieuwe pijpleidingen, compressorstations, een buitenlands buizennet. We zouden op die manier extra aardgas binnenhalen, om daarmee onze en andere Noord-west-Europese verwarmingen te kunnen blijven stoken - ook na Slochteren. En passant zou het gas door ónze leidingen stromen. Daar zouden we goed aan gaan verdienen.


Maar nu de gasrotonde vorm krijgt, is duidelijk dat één land er het meest mee opschiet. Welk gas stroomt er door de buizen in Duitsland, waarvan de Nederlandse Gasunie voor veel te veel geld eigenaar is geworden? Welk gas stroomt er door de buis die van Noord-Holland naar Engeland loopt? Welk gas vult straks bijna de helft van de gasopslag bij Alkmaar?


Levensduur rekken

De eerste contacten met de Russen worden halverwege de jaren negentig gelegd. Het initiatief komt van Nederlandse zijde. George Verberg, directeur van Gasunie, het bedrijf dat het Nederlandse gas uit Slochteren transporteert en verkoopt, vindt het tijd voor een langetermijnstrategie, voor de volgende twee, drie decennia. Wat als het gas opraakt? Heeft zijn bedrijf dan nog bestaansrecht?


'We wilden iets bedenken waarmee we de levensduur van Gasunie konden rekken, tot ver voorbij de levensduur van het Groningse gas', zegt hij nu, gepensioneerd terugblikkend. 'Ook wilden we het gebruik van aardgas als belangrijkste energiebron in Nederland veiligstellen. Al was het maar om ervoor te zorgen dat de gasinfrastructuur goed werd benut. Zo begon het.'


Kijkend naar de gasleveranciers in de omgeving komt Verberg met zijn team tot de conclusie dat er eigenlijk maar eentje echt toe doet: Rusland. Daar moeten ze zaken mee doen en daar willen ze niet mee wachten. 'Je kunt alleen met zo'n zwaargewicht praten als je zelf ook zwaargewicht bent. Anders zien ze je niet staan.'


Het is nog niet zo heel lang na de val van de Sovjet-Unie. Verberg en zijn team togen naar Moskou om met Gazprom te praten. Al in de Koude Oorlog leverden de Russen grote hoeveelheden gas aan Duitsland, dus nieuw is dit niet. Maar het voormalige staatsgasbedrijf is net geprivatiseerd en op zoek naar nieuwe markten. Gazprom wil verder. De Nederlanders komen als geroepen.


Op 16 mei 1996 tekenen Gasunie en Gazprom een principe-overeenkomst. Nederland zal een forse hoeveelheid aardgas uit Rusland gaan importeren, zo'n 4 miljard kubieke meter per jaar, twintig jaar lang. Dat komt overeen met een tiende van de Nederlandse productie. Met de deal is 10 tot 12 miljard gulden gemoeid. Het buitenland snapt er weinig van: waarom moet Nederland, met zijn enorme voorraden gas, gas importeren uit Rusland? 'Het was bedoeld om aan elkaar te wennen', zegt Verberg. 'We wisten dat we ze nog decennia nodig hadden.'


Wennen of niet, in dat allereerste akkoord worden al de contouren zichtbaar van de rol die de Russen voor Nederland in gedachten hebben. De voorgenomen aardgasleveranties springen het meest in het oog, maar verder is de overeenkomst een soort verlanglijstje. Transport, opslag, flexibele levering. De contouren van de 'gasrotonde' zijn er al in te herkennen, zeven jaar voordat het woord in politiek Den Haag voor het eerst zal vallen.


Dat Gazprom niet zomaar een partner is, wordt Verberg snel duidelijk. 'De eerste keer dat ik de CEO, Viakhirev, zou ontmoeten, moest ik lang op hem wachten. Tien minuten, een half uur, ik dacht kom kerel, ik weet echt wel dat jij belangrijker bent, ik heb ook mijn groentijd gehad. Na een uur was hij er verdomme nog niet. Ik wilde al vertrekken toen hij alsnog binnenkwam. Hij sloeg me op de schouders, verontschuldigde zich en vertelde dat hij al die tijd bij Jeltsin was geweest, die hem had opgedragen die dag de gaskraan naar Georgië dicht te draaien. Gazprom was duidelijk een andere wereld dan Gasunie.'


Er wordt vijf jaar onderhandeld over de uitwerking van het principeakkoord, maar op 1 oktober 2001 stroomt het eerste Russische gas vanuit Siberië naar Nederland. Het Russische gas zal vooral in de zomer worden geleverd, om in de winter te worden verkocht. Daardoor kan Gazprom als de vraag hoog is meer verkopen dan de Russische pijpleidingscapaciteit toestaat. Nederland is een vooruitgeschoven post van Rusland geworden.


'Het huidige contract met Nederland is zeer belangrijk voor Gazprom', stelt het bedrijf op zijn website. 'Zo kunnen we onze pijplijnen naar Europa naar eigen inzicht gebruiken.' Naar eigen inzicht: Gazprom kan er zelfs voor kiezen om alléén vanuit Nederland zijn West-Europese klanten te bedienen, bijvoorbeeld wanneer het de eigen Russische exportleidingen dichtdraait om zijn Oost-Europese klanten onder druk te zetten.


Huwelijk

De voertaal in het Groninger Museum is Russisch, in december 2001. Uit het Kremlin is de minister van Cultuur gekomen, uit het Gazprom-kantoor de hogere functionarissen: in het museum wordt een tentoonstelling van Ilja Repin geopend. Repin, een naturalistische schilder die Russische harten sneller doet kloppen.


'Wij voelden ons prettiger als we de relatie met Gazprom een beetje konden aankleden', zegt Verberg. 'Hoe houd je anders dat huwelijk goed? Als je elkaar alleen maar aan de onderhandelingstafel ziet, wordt het lastig. Daar hebben we toen twee dingen voor verzonnen. Kunst en een gezamenlijk gasinstituut in Groningen.'


Zo worden de gasbanden tussen Rusland en Nederland verder aangehaald. In februari 2002 is minister Annemarie Jorritsma van Economische Zaken in Moskou. Ze wordt het met haar Russische collega eens over een 'actieve gezamenlijke Russisch-Nederlandse deelname aan een strategisch energiepartnerschap'. In de praktijk zal dat vooral neerkomen op de ontwikkeling van een aardgasverbinding tussen Rusland en Groot-Brittannië. En dan ligt Nederland mooi halverwege.


De tijden zijn inmiddels veranderd. In 2000 is Vladimir Poetin in Rusland aan de macht gekomen, een man die energie, welvaart en macht als synoniemen beschouwt. Gazprom is een van de pijlers onder zijn positie en hij brengt het bedrijf terug onder de paraplu van het Kremlin: 51 procent van de aandelen komt in staatshanden. Twee oude vrienden uit Sint-Petersburg, Dimitri Medvedev en Alexei Miller, komen aan het roer te staan.


Tegelijkertijd wordt Rusland enigszins nerveus van Europese ontwikkelingen. Het gaat in Brussel over liberalisering, privatisering, ontkoppeling, marktwerking. Er moeten meer aanbieders komen van aardgas, zodat de prijzen dalen. En bedrijven mogen niet meer zowel verkoper van aardgas als eigenaar van de transportbuizen zijn - want dan zouden ze concurrenten kunnen weren. 'Poetin wilde juist een zo geïntegreerd mogelijk bedrijf', zegt Coby van der Linde, olie- en gasexpert van het Clingendael International Energy Programme. 'De Russen snapten niets van de Brusselse eisen. Gazprom wilde zowel zijn buizen als zijn langlopende verkoopcontracten houden. Terwijl Brussel daar steeds feller tegen ging ageren, bleven de relaties met Nederland goed. Nederland begreep de zorgen, wij zijn net als Rusland een gasproducerend land. Dan heb je belang bij vaste prijsformules.'


Gazprom houdt vast aan zijn businessmodel. Het bedrijf wil zo veel mogelijk gas verkopen en wil buizen die dat gas gegarandeerd kunnen vervoeren. Het zoekt steun bij Nederland.


En Nederland geeft die steun, blijkt uit documenten. Na een aantal ontmoetingen tussen Gazprom-bestuurder Medvedev en minister van Economische Zaken Laurens-Jan Brinkhorst wordt in juni 2006 een Memorandum of Understanding opgesteld, waarin staat dat Nederland zal deelnemen aan een nieuwe Gazprombuis door de Oostzee naar Europa (die Nord Stream zal gaan heten, waarin Gasunie een belang krijgt van 9 procent). In ruil daarvoor krijgen de Russen transportcapaciteit door Nederland, opslagcapaciteit in Groningen en zal Nederland op zoek gaan naar afnemers van het Russische gas, belooft de minister.


Gasfornuis

Zo krijgt Rusland wat het hebben wil: behulpzame partners die zich inspannen zo veel mogelijk aardgas af te leveren bij klanten, die deels in Nederland wonen maar vooral ook in het Verenigd Koninkrijk, waar het aardgas eerder zal opraken. Gazprom zet in beide landen kantoren op, die het Russische gas gaan verkopen - zo houdt Gazprom controle van de bron in Siberië tot het gasfornuis in Manchester.


In Amsterdam, bij het Vondelpark, staat tegenwoordig het hoofdkantoor van Gazprom International. Er staat een Moskous wagenpark voor de deur (zwarte terreinwagens, getint glas), binnen hangen een grote poster van ja-knikkers en een wereldkaart- zo eentje met spelden op de veroverde plekken.


Gasunie rekt zich steeds verder uit bij het zoeken naar pijpleidingen die het Russische gas vooruit moeten helpen. Het gaat allang niet meer alleen om het vullen van de bestaande Nederlandse gasinfrastructuur. Het gaat om het vullen van nieuwe Nederlandse gasinfrastructuur. In het buitenland.


Want nadat Gasunie, inmiddels staatsbedrijf, zich heeft ingekocht in Nord Stream, koopt ze onder leiding van bestuursvoorzitter Marcel Kramer het hele Noord-Duitse gasbuizennet voor 2,1 miljard euro. Die prijs blijkt veel te hoog: omdat het van de Duitse toezichthouder geen hoge transporttarieven mag rekenen, moet het driekwart van de aankoopwaarde als verloren beschouwen. Nederland verliest ruim 1,5 miljard aan deze aankoop. Kramer houdt er een bonus van ruim een ton aan over.


Later zal blijken dat Kramer opzettelijk informatie achterhield over de mogelijke commerciële risico's van het Duitse net. Maar hij is dan al vertrokken bij Gasunie. Hij werkt nu bij South Stream, een Gazpromdochter die een zuidelijke verbinding naar Europa aanlegt. Kramer geeft geen antwoord op vragen over de deal.


Ook in Nederland rekent Gasunie op hogere gastransporttarieven, om alle investeringen in de gewenste gasrotonde te kunnen financieren. De minister (Maria van der Hoeven) gaat daarin mee en stelt hoge tarieven vast, maar wordt teruggefloten door de rechter. Want de minister gaat daar niet over, de tarieven worden bepaald door de NMa. En die zegt dat de gasrotonde geen excuus is voor hogere gasprijzen. Gasunie moet 900 miljoen afboeken.


De kans op meer gasrotondeverliezen neemt toe. Door de economische terugslag, door de komst van goedkope kolen uit Amerika, door groene energie is er minder gas nodig. Bovendien zijn er gesprekken gaande tussen de Russen en de Britten over een nieuwe Gazprom-leiding, een aftakking van Nord Stream, die direct naar Engeland zou gaan. Allemaal factoren die ertoe kunnen leiden dat er straks minder gas door de Nederlandse gasrotonde gaat. Waardoor die minder oplevert dan gehoopt.


De Rekenkamer velt in 2012 een vernietigend oordeel over de Nederlandse gasrotonde-ambities, die geen enkel publiek belang zouden dienen. Leveringszekerheid? 'De aanleg van infrastructuur leidt nooit tot zekerheid dat het aangevoerde gas door afnemers in Nederland kan worden gebruikt.' Winstgevendheid? 'Die hangt af van een veelheid aan factoren die buiten de invloedssfeer van de Nederlandse overheid liggen, zoals de economische ontwikkelingen en de vraag naar gas.' Risico's? 'Het ging alleen over de voordelen. Het ging nooit over de mogelijke nadelen en alternatieven.'


Maandag maakt Gasunie een nieuwe intentieverklaring bekend, over samenwerking met Gazprom. Die betreft de Nederlandse deelname aan een nieuwe Nord Streambuis in de Oostzee. Poetin zal tevreden zijn.


GASBUIZENNET


2,1

miljard euro

Gasunie kocht voor 2,1 miljard euro het Noord-Duitse gasbuizennet. Maar omdat het van de Duitse toezichthouder geen hoge transporttarieven mag rekenen, moet het driekwart van dat bedrag als verloren beschouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden