Naar Nederland om een nier te verkopen

Jarenlang werd gedacht dat in Nederland illegale orgaanhandel niet voorkwam. Inmiddels krijgt de politie steeds meer signalen dat het wél gebeurt.

Mannen in een illegale nierdonatiekliniek in Pakistan. Uit een recente enquête onder zorgverleners die nierpatiënten behandelen bleek dat bijna de helft van hen één tot vier patiënten kent die in het buitenland een niertransplantatie hebben ondergaan Beeld afp

Vlak voor zijn vertrek naar Nederland zwoor de Nigeriaanse Nosakhere het nog met zijn hand op de koran. Wat er ook zou gebeuren tijdens zijn reis, hij zou zijn belofte aan degenen die hem naar Nederland haalden, niet breken: hij moest en zou hen zijn nier verkopen.

Twee jaar geleden werd Nosakhere (gefingeerde naam) in coma aangetroffen in een parkeergarage van een Nederlands ziekenhuis. Kort daarna vertelde hij de agenten een verhaal wat ze zelden horen. Nosakhere zou naar Nederland zijn gebracht om zijn orgaan te verkopen. Hij zou zijn vastgehouden in een woning, waar hij bewaakt werd door Arabisch-sprekende mannen en werd bezocht door artsen. Toen medici ontdekten dat hij diabetes had en ongeschikt was om te doneren, ontstoken zijn bewakers in woede. Zij zouden hem doden, dreigden ze.

Aangifte leidde tot niks

Hoe hij precies in de parkeergarage van het ziekenhuis was beland kon Nosakhere de agenten niet vertellen. Het enige wat hij wilde, was zo snel mogelijk terug naar huis, naar Nigeria. Maar voor hij vertrok deed hij op verzoek van de agenten aangifte. 'Voor dit soort zaken lopen rechercheurs echt warm. Als zijn verhaal waar is, gaat het om zo'n groot onrecht', zegt recherchechef Joost van Slobbe van de Landelijke Recherche, het politieonderdeel dat zich onder meer bezig houdt met de bestrijding van zware criminaliteit.

De aangifte van Nosakhere leidde echter tot niks. Net als de vier andere, vergelijkbare mensenhandelaangiftes waarmee de politie afgelopen jaren werd geconfronteerd: telkens waren er te weinig aanknopingspunten voor verder onderzoek.

Vervolging in buitenland

In meerdere landen heeft orgaan- en mensenhandel inmiddels tot vervolging geleid. Zo kreeg een Oostenrijkse man die in 2003 zijn nier voor 80 duizend euro te koop aanbood een voorwaardelijke celstraf en een boete.

In 2010 bekende een Zuid-Afrikaans ziekenhuisconcern schuld in de zogenoemde Netcarezaak. Het ziekenhuis voerde meer dan honderd illegale operaties uit: de patiënten kwamen uit Israël, de donoren uit armere landen; ze kregen slechts enkele duizenden euro's voor de verkoop van hun orgaan.

Vorig jaar veroordeelde de rechter in Kosovo voor het eerst vijf artsen wegens mensenhandel met het doel van orgaanverwijdering. In de zogenoemde Medicuskliniek, net buiten Pristina, werden tientallen transplantaties uitgevoerd. De artsen werkten onzorgvuldig en de donoren kregen soms maar een deel van het afgesproken bedrag of werden helemaal niet betaald.

Commerciële orgaanhandel

Dat blijkt uit een onderzoek van de politie dat vandaag verschijnt. Voor het eerst is alle beschikbare kennis in binnen- en buitenland over commerciële orgaanhandel en mensenhandel met het doel van orgaanverwijdering op een rij gezet. 'We weten nog niet hoe groot het fenomeen in Nederland is, maar je moet ernaar leren kijken om het te zien', aldus criminoloog Jessica de Jong van de Landelijke Eenheid. 'En de politie heeft nu nog te weinig kennis over de manier waarop deze vorm van mensenhandel werkt.'

Jarenlang werd gedacht dat illegale orgaan- en mensenhandel in Nederland niet voorkwam. Inmiddels zijn er steeds meer signalen dat het wél gebeurt. Zo bleek uit een recente enquête onder 241 zorgverleners die nierpatiënten behandelen dat bijna de helft van hen één tot vier patiënten kent die in het buitenland een niertransplantatie hebben ondergaan.

65 zorgverleners vermoeden dat die nier is gekocht en 31 van hen zeggen dit zeker te weten. Het gaat om patiënten die plotseling met een nieuwe nier in het ziekenhuis verschenen en bevestigden dat ze veel geld voor een transplantatie hebben betaald, of niet wilden zeggen hoe ze aan het nieuwe orgaan zijn gekomen. Twee patiënten hebben zelfs aan hun arts toegegeven dat ze in Nederland voor een nier hebben betaald.

Beeld anp

Mensenhandelvariant

'De cijfers zijn hoger dan ik had verwacht', zegt recherchechef Joost van Slobbe. 'Dat vertaal ik dan meteen naar de consequenties voor onze opdracht: wij moeten er alert op zijn. Want zodra er geld te verdienen is, is het aantrekkelijk voor criminelen.'

In de duistere wereld van illegale orgaantransacties zijn twee vormen te onderscheiden: het aanbieden of aanschaffen van een orgaan (de commerciële orgaanhandel) en de mensenhandelvariant, waarbij mensen onder druk worden gezet een orgaan af te staan. In het eerste geval is het in principe een zaak van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Medewerkers van de Inspectie struinen daarom sinds kort het internet af, op zoek naar advertenties van mensen die een orgaan willen kopen of verkopen. Dit heeft al tot enkele proces-verbalen geleid, die zijn overgedragen aan het Openbaar Ministerie. Om hoeveel zaken het gaat wil de Inspectie niet zeggen.

Maar ook de politie wordt soms op dergelijke zaken geattendeerd. Zo kreeg de politie vorig jaar het bericht van de Belastingdienst dat een werknemer een orgaan had afgestaan aan zijn werkgever, de eigenaar van het bedrijf. Kort daarna kreeg de werknemer een deel van de aandelen voor het symbolische bedrag van 1 euro. Van Slobbe: 'Als ze allebei blijven volhouden dat het een altruïstische donatie is en dat de aandelengift er niets mee te maken heeft, is het moeilijk aan te pakken. Tot vervolging heeft deze zaak niet geleid.'

Gedwongen afstaan

Dan is er nog die andere vorm van orgaanhandel: zaken waarbij mensen in een zwakke positie uitgebuit of gedwongen worden hun orgaan af te staan. Deze mensenhandelzaken zijn sowieso een zaak van de politie. Om te zorgen dat rechercheurs, maar ook personeel van de douane en de marechaussee, zich voortaan beter bewust zijn van dergelijke signalen, ontwikkelt De Jong in samenwerking met het Erasmus Medisch Centrum een indicatorenlijst.

Zo werden enkele jaren geleden op Schiphol een Pakistaanse chirurg en drie minderjarige jongens aangehouden. In de vervalste paspoorten stond dat de jongens zijn zoons waren, maar ze bleken afkomstig uit een Afghaans vluchtelingenkamp. Ze zouden onderweg zijn naar Engeland. Voor hun reis waren de jongens medisch getest en de arts had een verklaring bij zich dat hij ook in het buitenland mocht opereren. De Jong: 'De man werd veroordeeld voor mensensmokkel. Maar hopelijk kun je door meer kennis en beter onderzoek in vergelijkbare zaken straks ook mensenhandel met als doel orgaanverwijdering bewijzen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden