Naar een ander pensioensysteem (1 van 3)

Minister Kamp van Sociale Zaken stuurde deze week een notitie over pensioenen naar de Tweede Kamer. Niemand is enthousiast. De notitie is technisch, ingewikkeld en bevat kleine stappen. Als we vooruit willen met het pensioensysteem, moeten we opnieuw vrij durven nadenken. Vandaar een korte serie. We beginnen bij het begin: wat gaat er mis als de overheid zich niet bemoeit met het oudedagsinkomen en we dat overlaten aan de mensen zelf?


Het antwoord op deze vraag is dat veel mensen te weinig zouden sparen voor later, met armoede op hogere leeftijd als gevolg. Deze armoede zou niet alleen vervelend zijn voor de betrokkenen en hun familie en vrienden, maar ook voor de mensen die wél voor hun pensioen hebben gespaard. De belangrijkste reden voor een collectief pensioen is dus het voorkomen van armoede op hogere leeftijd.


Ten opzichte van de doelstellingen van het huidige pensioensysteem, is deze doelstelling bescheiden. Zij zegt niets over een ambitie om x procent van een gemiddeld verdiend salaris als pensioeninkomen te krijgen, spreekt niet over indexatie van pensioenuitkeringen, of over aanvullingen op weduwen- en wezengeld. De belangrijkste reden voor overheidsingrijpen, is: voorkom armoede.


Wat is hiervoor minimaal nodig? Niets. Als we de AOW en het pensioen via bedrijven en bedrijfstakken wegdenken, bestaat er nog steeds een vangnet dat armoede voorkomt. De bijstand voorziet iedereen die dat nodig heeft, ongeacht leeftijd, van een inkomen op minimumniveau.


Er zijn drie redenen om het inkomen van ouderen toch anders te benaderen dan via de bijstand. Eén: iedereen wordt een keer oud, de inkomensbehoefte van ouderen (als groep) is dus voorzienbaar. Twee: ouderen staan in een andere relatie tot de arbeidsmarkt dan jongeren. Drie: de manier waarop vermogen en inkomen uit andere bronnen meetelt in de toekenning van een uitkering.


Er is dus reden om het voorkomen van armoede op hogere leeftijd anders te regelen dan bij jongeren.


Hoe? Nederland kent nu een driepijler-systeem. De Algemene Ouderdomswet AOW legt de basis: een volksverzekering betaald met premies en (een groeiend aandeel) belastingen. Pijler 2 is het aanvullende pensioen voor werknemers, waarbij de premie onbelast is, maar over het pensioeninkomen inkomstenbelasting wordt betaald. Pijler 3 bestaat uit persoonlijk vermogen, zoals spaargeld en de overwaarde van het eigen huis.


De eerste pijler, de AOW, regelt de fundamentele kwestie. Dankzij de AOW wordt armoede op latere leeftijd voorkomen. Als de AOW niet bestond, zouden we die dus moeten uitvinden.


De derde pijler is afhankelijk van individuele voorkeuren en mogelijkheden. Voor mensen die hun hele leven als zzp'er werken, is dit de enige aanvulling op hun AOW. Deze derde pijler is dus een individuele keuze, die vrijheid zal er altijd zijn.


De tweede pijler is al minstens twee jaar onderwerp van een heftige discussie. Het is de wereld van de bedrijfs(tak)pensioenfondsen, van de dekkingsgraad, indexatie en herstelplannen. Het is voor een normale burger een onbegrijpelijke wereld. Deze pijler is deze rijp voor een radicale transformatie, veel radicaler dan minister Kamp in zijn plannen voorziet.


De huidige bedrijfs(tak)pensioenen zijn een mix van corporatisme en overheidsbemoeienis, waarin individuele werknemers gedwongen deelnemen aan een ondoorzichtig spel van risicodeling en (perverse) solidariteit. Het systeem is groter en complexer geworden dan redelijk, nodig en wenselijk is.


Wat zou het doel moeten zijn van de tweede pijler? In de kern van de zaak is de tweede pijler een vorm van paternalisme: spaar nou een beetje als je een inkomen hebt uit werk, anders vallen je consumptiemogelijkheden erg ver terug met alleen AOW. Omdat jongeren ertoe neigen hun behoefte aan oudedagsinkomen te onderschatten, is dit paternalisme gerechtvaardigd, mits in bescheiden mate. Het doel van het pensioen in deze tweede pijler is dus het individu te helpen zijn consumptie uit te smeren over zijn hele leven. Niets meer, niets minder.


Volgende week bekijken we wat hiervoor nodig is.


Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek.


Reageren? frank@argumentenfabriek.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden