'Naar bed met Peres, wakker geworden naast Netanyahu'

 

Het leek wel een reprise van 1996. Op 29 mei van dat jaar gingen de Israëli's naar bed in de veronderstelling dat premier Shimon Peres de stembusstrijd tegen oppositieleider Benjamin Netanya-hu had gewonnen en dus aan het bewind zou blijven. De volgende ochtend bleek hij op het laatste moment toch nog te zijn voorbijgestreefd door zijn uitdager. De sensationele ommekeer verrijkte de conversatie in Israël met een populaire frase: 'Naar bed met Peres, wakker geworden naast Netanyahu.'

Afgelopen week gebeurde iets soortgelijks. De verkiezingsavond eindigde ongewis: volgens de exitpolls had zowel de Likud van Netanyahu als de Zionistische Unie van Isaac Herzog 27 zetels vergaard. Dat was al een verrassing, want de laatste opiniepeilingen registreerden een voorsprong van het oppositieblok. In de loop van de nacht bleken ook de exitpolls ernaast te zitten: Likud groeide door naar 30 zetels, de Zionistische Unie viel terug naar 24. Een duidelijke overwinning voor Netanyahu, die nu met een onbetwistbaar mandaat kan beginnen aan de vorming van een nieuwe regering onder zijn leiding.

Moeten de Israëlische opiniepeilers zich collectief laten bijscholen? Voor degenen die verantwoordelijk waren voor de exitpolls lijkt een opfriscursus inderdaad geen overbodige luxe. Maar er is goede reden om aan te nemen dat de laatste peilingen, die vijf dagen vóór de verkiezingsdag werden gehouden, wel degelijk de stemming van dát moment hebben geregistreerd.

Laten we, om dat te adstrueren, nog wat preciezer naar de uitslag kijken. Netanyahu en zijn bondgenoten Naftali Bennett en Avigdor Lieberman hebben samen 44 zetels in de nieuwe Knesset veroverd. In de oude hadden ze er 43. De nettowinst is niet meer dan één zetel. Met zijn heftige slotoffensief heeft Bibi dus hoofdzakelijk zijn politieke verwanten geplunderd - zoals de Zionistische Unie vooral in de centrum-linkse vijver blijkt te hebben gevist. Linkse concurrent Meretz heeft ternauwernood de kiesdrempel gehaald.

Voor zover je kunt spreken van een ruk naar rechts, heeft die zich in het midden voorgedaan: van het D66-achtige Yesh Atid van ex-minister van Financiën Yair Lapid naar de nieuwe partij Kulanu van Likud-dissident Moshe Kahlon. Maar dat is toch eigenlijk meer een rukje. Per saldo is de krachtsverhouding tussen de kiezersblokken niet substantieel veranderd. Het belangrijkste wapenfeit van de-ze verkiezingen is de persoonlijke triomf van Netanyahu.

De grote vraag is hoe hij daarmee zal omgaan. Want in de panische drift die de slotfase van zijn campagne kenmerkte, heeft hij veel schade aangericht. Hij heeft krachtig ingespeeld op het wij-tegen-zijgevoel van zijn potentiële aanhang (zij = de linkse slappelingen van Herzog c.s.) en het bizarre spookbeeld opgeroepen van 'internationale krachten' die heimelijk miljoenen zouden doorsluizen naar het oppositionele kamp. Hij heeft het idee van een Palestijnse staat in de prullenmand gedeponeerd en, wat het kwalijkst is, de Israëlische Arabieren, bijna 20 procent van de bevolking, afgeschilderd als een vijfde colonne. Eerder al had hij het Witte Huis tegen zich in het harnas gejaagd door op te treden als vaandeldrager extraordinaire van de Republikeinen in het Congres.

Kortom, er moeten veel scherven worden opgeruimd. En dat is nog vriendelijk uitgedrukt. Want uit deze verkiezingen komt eigenlijk het beeld naar voren van een behoorlijk gespleten natie die, alle vernuft en weerbaarheid ten spijt, onzeker is over de bestemming van het zionistische project en in een zorgwekkend isolement dreigt te raken, met alle verkramptheid van dien. Iets waarmee ook de Amerikaanse Joodse gemeenschap steeds meer in haar maag zit. Laten we niet vergeten dat zeven van de tien Amerikaanse Joden op Barack Obama hebben gestemd en dat de Democratische partij de meeste kans maakt om volgend jaar opnieuw het Witte Huis te veroveren.

Netanyahu staat nu voor de keuze: buit hij zijn zege optimaal uit voor direct politiek gewin - lees: de vorming van een optimaal nationalistische coalitie - of volgt hij Bismarcks leerstuk dat de overwinnaar genereus kan zijn? Ik heb de hoop opgegeven dat hij zich alsnog ontpopt als een staatsman die zijn gezag bij de eigen achterban inzet voor een noodzakelijke stap terug, zoals Ariel Sharon op het laatst deed. Maar Bibi is wel een behendig tacticus, die zich weinig laat hinderen door eerdere standpunten en weet te laveren als de situatie daarom vraagt. Allicht beseft hij dat Israël, en ook zijn eigen statuur, momenteel zeer gebaat is met een bredere coalitie. Zodat 'zij' weer een beetje 'wij' worden.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.