Naamswijziging als afscheid van de geschiedenis

Gedreven door een revolutionair en pan-Afrikaans elan doopte president Thomas Sankara 25 jaar geleden het West-Afrikaanse land Opper-Volta om tot Burkina Faso....

Een man in het noorden van Kenia wijst naar de heuvelruggen. ‘Die bergketen daar, dat is de grens met Ethiopië. Zo is het destijds afgesproken. Slim wel, van de Ethiopiërs. Zij wisten al veel langer dan de Britse kolonisten dat aan hun kant van de bergen de meeste regen valt. Aan de Ethiopische kant dus.’

Het is een anekdote die je op veel plaatsen in Afrika kunt noteren. De geschiedenis van de grenzen is er ook de geschiedenis van de oorspronkelijke volken en hun botsing met de blanke kolonisten, die eind 19de eeuw door het hele continent landsgrenzen gingen trekken die vaak weinig ophadden met de etnische lijnen.

Zoals in Opper-Volta, het door land omsloten land in West-Afrika dat in 1960 onafhankelijk werd van de Fransen. Het land ontleende zijn naam aan de rivier de Volta. Maar op 4 augustus 1984 herdoopte de toenmalige leider, Thomas Sankara, het land tot Burkina Faso, ‘het vaderhuis van de integere mensen’.

Met de nieuwe naam wilde de president, die via een staatsgreep aan de macht was gekomen, natuurlijk meer dan alleen een inheemse titel aan zijn land geven. De verandering in woorden behoorde ook te staan voor een verandering in daden. In het geval van Sankara: van revolutionaire en pan-Afrikaanse daden.

Elders in Afrika waren de leiders van de jonge onafhankelijke landen Sankara voorgegaan. In 1957 was het aan Kwame Nkrumah om als eerste zwart-Afrikaanse president niet langer de Goudkust, maar het vrije Ghana op te stoten in de vaart der Afrikaanse volken. Anderen volgden zijn voorbeeld.

Zoals Mobutu Sese Seko, die de Kongo Vrijstaat enkele jaren na het vertrek van de Belgen omdoopte tot Zaïre. ‘Zaïre is met mij geboren en zal met mij sterven’, zei Mobutu ooit. Dat bleek te kloppen. Nadat Laurent-Désiré Kabila de dictator eind vorige eeuw had verdreven, veranderde hij de naam van het land in Democratische Republiek Congo.

Namen veranderden ook elders. Maar al in 1964 maakte de pas opgerichte Organisatie van Afrikaanse Eenheid, de voorganger van de huidige Afrikaanse Unie, de afspraak niet te tornen aan de landsgrenzen – hoe willekeurig die vaak ook waren getrokken. Dan immers kon elk land in talloze kleine staatjes uiteenvallen.

Zoals Burkina Faso, waar net als elders in Afrika diverse volken wonen. Met de nieuwe naam koos Thomas Sankara ook woorden uit de talen van de grootste twee volken, de Moré en de Dioula, volken die zelf natuurlijk ook over de grenzen van het land heen hun bloedverwanten hebben.

Toen Sankara zijn land een nieuwe naam gaf, was het revolutionaire en pan-Afrikaanse elan overigens in de meeste Afrikaanse landen al aan het verdwijnen. Nkrumah was al bijna twintig jaar ervoor afgezet, en ‘revoluties’ betekenden niet meer dan militaire machtsovernames, waarin het continent grossierde.

Wat bleef, was de behoefte om met andere namen eindelijk zelf de geschiedenis in eigen hand te nemen. Zoals natuurlijk ook elders ter wereld is gebeurd. Het duurde meer dan vijftig jaar, maar de Indiase stad Bombay is Mumbai geworden. En het land dat iedereen kende als Birma, werd door zijn militaire leiders Myanmar gedoopt.

Zuid-Afrika was in 1994 het laatste land op het continent dat met het einde van het apartheidsbewind zijn zwarte onafhankelijkheid kreeg. En ook daar zijn vele namen, van provincies en steden, veranderd. Iedereen mag dan nog steeds over ‘de hoofdstad Pretoria’ spreken, de officiële naam luidt al enkele jaren Tshwane.

‘Het vaderhuis van de integere mensen’ heeft met de naamsverandering uiteindelijk meer in woord dan in daad van de koloniale geschiedenis afscheid genomen. De invloed van de vroegere moederlanden mag dan verminderd zijn, feit is dat Fransen, Britten, Belgen en Portugezen in Afrika juist in hun vroegere kolonies nog altijd aanzienlijke economische invloed hebben.

En die gebruiken ze ook om zo niet de naam, dan toch de leiding van een onafhankelijk Afrikaans land te veranderen. Juist dat, zo meende Thomas Sankara, moest niet langer mogelijk zijn. Maar in 1987 sneuvelde hij bij een nieuwe staatgreep door zijn vroegere strijdmakker Blaise Compaoré. Die behield de naam. En tot op de dag van vandaag de macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden