Naamgever van tante Betje

Vakantiekaarten uit warme streken worden vaak opgeluisterd met vrolijke teksten in de trant van: 'Het hotel is mooi gelegen en hebben we het heel gezellig.' Het is de taalwending die bekend staat onder de benaming 'tante-Betje', maar waar komt die term vandaan?...

De term werd voor het eerst in 1918 gebruikt door de Haarlemse leraar en taalpublicist Gerard Nolst Trenité (1870-1946), die voor de oorlog onder het pseudoniem Charivarius meer dan dertig jaar een veelgelezen taalrubriek verzorgde in De Groene Amsterdammer. Hij kwam erop terug in 1940 toen hij het boekje Is dat goed Nederlands? publiceerde, waarin hij tal van veelgemaakte taalfouten aan de kaak stelde.

In het tiende hoofdstuk behandelde hij de woordschikking. Onder punt 4 gaf hij de volgende voorbeeldzin: 'Heden bereikte ons Uw geëerd schrijven en zullen wij U morgen het verlangde bedrag overmaken.' Zijn commentaar: 'Ik heb deze fout lang geleden naar mijne toen reeds hoogbejaarde tante Betje genoemd, omdat die wonderlijke wending al hare brieven sierde: ''Het weder houdt zich goed en genieten wij veel van onzen beelderigen tuin.'' '

'De ontvangst van Is dat goed Nederlands? was in brede kring zeer positief', schrijft Wim Daniëls in zijn inleiding bij de nu verschenen fotografische herdruk Is dat goed Nederlands? - Het taaladviesboek van de jaren veertig en vijftig (Sdu; * 24,90). Het boek kan worden beschouwd 'als het eerste Nederlandse taaladviesboek dat onder de aandacht van een groot publiek kwam'.

Tegenwoordig, schrijft Daniëls, wordt het boek gezien als de voorloper van de enorme stroom taaladviesboeken die later op gang is gekomen.

Charivarius begon zijn loopbaan als leraar klassieke talen, maar een schildklierziekte dwong hem het lesgeven op te geven. Hij gooide het toen over een andere boeg en begon een - succesvolle - carrière als schrijver over taal en dan vooral over taalfouten. Zijn podium werd het tijdschrift De Amsterdammer, dat vanaf 1925 De Groene Amsterdammer ging heten. Voor velen werd hij dé autoriteit op taalgebied. 'Charivarius vergeve ons' was een wending die menigmaal in de krantenkolommen opdook.

Uit Is dat goed Nederlands? komt Charivarius tevoorschijn als een taalliefhebber die zich vooral sterk maakt voor zorgvuldig, zuiver taalgebruik. In zijn ijver de logica steeds te laten zegevieren, gaat hij vaak ver. De uitdrukking 'een lot uit de loterij' keurt hij af; het moet 'een prijs' zijn. Toch heeft hij ook kritiek die nog steeds hout snijdt. Zo hekelt hij het 'vervelend' gebruik van gemeenplaatsen als 'kunst met een grote k', 'zichtbaar aangedaan' en 'naar het rijk der fabelen verwijzen'.

Daniëls nuanceert het beeld als zou Charivarius alleen maar een taalnurks zijn geweest. Hij was ook een groot liefhebber van toneel, schreef graag nonsensgedichten (''k Zie rid- en runders draven,/ 'k Zie vo- en vlegels zich/ Aan wa- en bitter laven) en was bestuurslid van een coöperatieve keuken.

Han van Gessel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden