analyseToespraak Rutte

Na weken aarzelen pakt het kabinet dan toch de grootste hamer uit de kast

Wekenlang bleef het kabinet tamelijk ontspannen onder de oplopende besmettingscijfers, maar de stemming is radicaal omgeslagen: de lockdown die dinsdagnacht van kracht wordt, zal zwaarder zijn dan het land tot nu toe meemaakte. Niets wordt meer aan het toeval overgelaten.

Een toespraak vanuit het Torentje is het ultieme communicatiemiddel van het kabinet, en wordt slechts met grote terughoudendheid ingezet.  Beeld ANP
Een toespraak vanuit het Torentje is het ultieme communicatiemiddel van het kabinet, en wordt slechts met grote terughoudendheid ingezet.Beeld ANP

De lijst met te nemen maatregelen die inmiddels circuleert, doet in veel opzichten denken aan die van het voorjaar, maar er komt nog een tandje bij nu ook de niet-essentiële winkels de deuren moeten sluiten. Dat was in de lente nog vrijwillig. Verder staat weer bijna alles op de nominatie om gesloten te worden: zowel basis- als middelbare scholen, musea, bioscopen, sportscholen, kapsalons en theaters. Om te voorkomen dat mensen dinsdag massaal laatste inkopen kunnen doen, gaan de maatregelen waarschijnlijk vannacht om 00.00 uur al in. Een avondklok is volgens ingewijden nooit een serieuze optie geweest.

Daarmee bereikt de coronabestrijding een fase die het kabinet koste wat kost wilde vermijden. De wil om tenminste de basisscholen open te houden, is groot op het Binnenhof. Toch wordt het inmiddels gezien als een effectief instrument: kinderen zijn voor elkaar weliswaar niet erg besmettelijk, maar als ze thuis blijven moeten ook hun ouders thuis zijn. Dat scheelt veel drukte op de kantoren die wél gelden als belangrijke besmettingshaarden.

In de eigen beeldspraak van het kabinet is de fase van ‘dansen met het virus’ nu voorlopig voorbij. De hoop was dat de gedeeltelijke lockdown die gold sinds oktober, in combinatie met een beroep op het verantwoordelijkheidsgevoel van de Nederlanders, het land de winter door zou helpen. Nog niet lang geleden ging het politieke debat over mogelijke versoepelingen met kerst.

Die hoop is totaal vervlogen. Uit angst voor een exponentiële groei van de ziekenhuisopnamen wordt nu toch de ‘hamer’ van stal gehaald om de besmettingsgolf plat te slaan. De omslag in de stemming begon vrijdag in het Outbreak Management Team, waar grote ongerustheid heerste. Ook publiekelijk trokken experts in het weekend aan de bel: de stijgende r-waarde, gecombineerd met het grote reservoir aan besmettelijke mensen, kan ertoe leiden dat de situatie snel uit de hand loopt. Het is ook de reden dat het kabinet niet zoals gebruikelijk pas dinsdag met nieuwe maatregelen komt: daarvoor is de situatie te urgent. In de woorden van minister De Jonge, maandagmiddag na het kabinetsberaad: ‘Het virus geeft vol plankgas. We kunnen niet anders dan stevig ingrijpen.’

Steun voor het kabinet kwam maandag van de burgemeesters, voor aanvang van hun eigen bijeenkomst in het Veiligheidsberaad. ‘Wij snakken naar een enorme hamer’, aldus de Maastrichtse burgemeester Penn-te Strake. Dat vindt ook de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb: ‘Wij moeten nu stevig ingrijpen. Deze afslag hebben wij een paar maanden geleden gemist.’

Om de boodschap kracht bij te zetten, trekt het kabinet ook in de communicatie het ultieme middel uit de kast. Vanaf 19.00 uur spreekt de premier vanuit zijn werkkamer vanavond de bevolking toe. Zo’n toespraak wordt slechts met grote terughoudendheid ingezet. Voor Ruttes tv-toespraak in maart was Joop den Uyl de laatste premier die de natie rechtstreeks toesprak, in 1973 over de toenmalige oliecrisis.

Groepsimmuniteit bleek illusie

Dat een Torentje-toespraak een uiterst effectieve manier van crisiscommunicatie kan zijn, bleek wel in maart. Rutte kreeg alom lof voor de manier waarop hij het land in 10 minuten en 20 seconden verenigde en tegelijkertijd de ernst van het nieuwe coronavirus overbracht.

Pas weken later volgden de twijfels. In zijn toespraak had de premier een groot nummer gemaakt van het opbouwen van ‘groepsimmuniteit’, een strategie die volstrekt onhaalbaar zou blijken. Het vertroebelde het beeld van de Nederlandse crisisbestrijding voor langere tijd: welk doel streefden het kabinet en het Outbreak Management Team nu eigenlijk na?

Vergoelijkend kon toen worden gezegd dat het coronavirus ook voor het kabinet en de Nederlandse topvirologen nog vreemd was. Ruim een half jaar later zijn die verzachtende omstandigheden er niet meer. Nederland staat aan de vooravond van een derde golf, de opeenvolgende maatregelenpakketten van het kabinet hebben onvoldoende effect teweeggebracht. Zeker is dat Ruttes toespraak van vanavond kritischer wordt bekeken dan die in maart, die de premier het predicaat ‘presidentieel’ opleverde.

Lees ook

Volg het laatste nieuws over de maatregelen in ons liveblog.

De belangrijkste grafieken en kaarten over de uitbraak van het coronavirus in Nederland, dagelijks geupdate.

‘Kijken naar de cijfers maakt niet blind voor de gevolgen in de samenleving’
Afgelopen dinsdag wilde premier Rutte nog niet op een zwaardere lockdown vooruitlopen, nog geen week later besluit het kabinet tot ingrijpende maatregelen. Waarom is het menens? We belden met datajournalist Serena Frijters.

Zijn scholen dan toch de zwakke plek in het coronabeleid?
In Duitsland gaan de scholen dicht vanwege de oplopende coronabesmettingen. Ook in Nederland leven er zorgen over uitbraken in klassen, zowel op de middelbare scholen als op de basisscholen. Zijn de scholen dan toch de achilleshiel van het coronabeleid?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden