AnalyseAftreden kabinet

Na Rutte III moet het roer om, zegt ook Rutte zelf

Premier Mark Rutte fietst naar Paleis Huis ten Bosch om de koning het ontslag van zijn kabinet aan te bieden.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Premier Mark Rutte fietst naar Paleis Huis ten Bosch om de koning het ontslag van zijn kabinet aan te bieden.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Nu Rutte III is gesneuveld door de toeslagenaffaire dromen partijen van een nieuwe, meer open politiek. Demissionair premier Mark Rutte past zich, behendig als hij is, alvast aan: ‘Mijn denken is opgeschoven.’

De ‘meest eensgezinde kabinetsval ever’, zo omschrijft vicepremier Hugo de Jonge vrijdag het einde van Rutte III.

Premier Rutte heeft iets eerder tijdens zijn persconferentie precies hetzelfde woord gebruikt. Eensgezind is het kabinet tot de conclusie gekomen dat er weliswaar door ‘het hele politieke, bestuurlijke en juridische systeem grote fouten zijn gemaakt’, maar dat de eindverantwoordelijkheid voor de doorgeslagen fraudejacht uiteindelijk bij ‘het zittende kabinet’ ligt.

‘Als het gehele systeem heeft gefaald kan alleen gezamenlijk verantwoordelijkheid worden genomen’, aldus de premier vrijdag, kort nadat hij de koning het ontslag van zijn hele kabinet heeft aangeboden.’

Exit Rutte III dus, al kondigt de nu demissionaire ministerploeg ook meteen ambitieuze plannen aan. Allereerst moet er haast gemaakt worden met het voor 1 mei deels compenseren van de duizenden gedupeerden. Ook is het tijd voor ‘een heel nieuw toeslagensysteem’, iets waar meerdere bewindspersonen al hun tanden op stukbeten. En ten slotte belooft Rutte dat ‘de informatievoorziening fundamenteel op de schop’ gaat. Interne stukken moeten voortaan minder geheim blijven.

De premier toont ook persoonlijk berouw. De toeslagenaffaire is ‘absoluut een smet’ op zijn premierschap en Rutte zit naar eigen zeggen ‘vol schaamte'. Toch laat de VVD-leider ook nog even vallen dat hij als premier ‘geen directe betrokkenheid’ had met het dossier en dat vorige jaar zomer pas de ernst van de situatie duidelijk werd.

Het is een vorm van dubbelspel waar coalitiegenoten zich de afgelopen dagen al aan stoorden. Zo liet de VVD aan het begin van de week uitlekken dat Rutte het kabinet vanwege de ernst van de coronacrisis toch overeind wilde houden. Daarmee speelde hij in op de zorg van veel kiezers dat de aanpak van de pandemie in het het geding kan komen na een kabinetsval. Pas de afgelopen dagen kwam Rutte naar eigen zeggen alsnog tot de conclusie dat het allebei mogelijk is: aftreden én tegelijkertijd de coronabestrijding ‘mentaal en in daden volledig als normaal kabinet blijven doen’’

Niet iedereen in de coalitie gelooft dat Rutte werkelijk de illusie heeft gehad dat het kabinet overeind kon blijven. ‘Het was gespin’, aldus een coalitiebron. Het voordeel: Rutte heeft door zijn staatsmannelijke twijfel te laten uitlekken eerst de tegenstanders van een kabinetsval bediend en vervolgens is hij ook de voorstanders tegemoet gekomen.

Het zegt iets over de reputatie die Rutte in zijn tien jaar als premier heeft opgebouwd. Niemand speelt het Haagse spel behendiger dan hij, zo is de communis opinio op het Binnenhof.

In dat licht wordt ook Ruttes plotselinge wedergeboorte als pleitbezorger van transparantie gezien. De premier, die aanblijft als VVD-lijsttrekker, heeft jarenlang betoogd dat de geheimhouding van interne beraadslagingen essentieel is om tot ‘verstandige besluiten’ te komen. Nu meent hij dat die stukken voortaan toch openbaar kunnen worden. ‘Mijn denken is opgeschoven’, aldus Rutte vrijdag laconiek.

Het is de vraag of kiezers van zo’n plotselinge bekering wakker liggen, maar de premier wacht woensdag een zwaar debat in de Tweede Kamer. Uit de eerste reacties op de kabinetsval wordt duidelijk dat veel partijen de toeslagenaffaire aangrijpen om te pleiten voor een nieuwe, transparante en dienstbare politiek. De nauwelijks verholen boodschap: Rutte is een representant van de oude politiek waarin de toeslagenaffaire jarenlang kon dooretteren.

null Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Niet alleen oppositiepartijen als GroenLinks (‘laat dit een nieuw begin zijn’) en SP (‘dit is niet het sluitstuk, maar het begin’) spelen daar op in. Ook partijleider Sigrid Kaag van coalitiepartner D66 pleit vrijdag voor ‘een duidelijke streep, een breuk met een jarenlange politiek van wegkijken’. ‘Het is tijd voor een nieuwe houding in de politiek.’

Toch zal het voor menige partij niet eenvoudig worden om Rutte als eindverantwoordelijke aan te vallen. De Tweede Kamer zelf is medeschuldig geweest, concludeert ook de commissie-Van Dam, die onderzoek deed naar de zaak. ‘De wetgever - kabinet en parlement – mag het zich aanrekenen dat zij wetgeving heeft vastgesteld die spijkerhard was.’

De Kamer ontkomt er woensdag dan ook niet aan om de hand in eigen boezem te steken. Zelfs toen de Kamerleden Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA) zich vastbeten in de zaak bleef een deel van de Kamer afzijdig.

Omtzigt en Leijten werden in 2019 zelfs nog op het matje geroepen door de Kamercommissie Financiën, omdat ze ‘buiten hun boekje’ zouden zijn gegaan in hun onderzoek. Ze hadden vragen gesteld over de mogelijkheid om ambtenaren van de Belastingdienst strafrechtelijk te vervolgen. Kamerleden van VVD, D66, PvdA en GroenLinks waren daar toen verbolgen en ‘buitengewoon ongelukkig’ over.

Die partijen zullen er nu op wijzen dat ze misleid zijn door het kabinet. ‘Op het hoogste niveau is de Tweede Kamer bij herhaling geconfronteerd met ontijdige, onvolledige en onjuiste informatie rond de kinderopvangtoeslag’, constateert de commissie-Van Dam.

Ook Pieter Omtzigt meent dat het door die houding van het kabinet ‘veel langer heeft geduurd voordat de waarheid boven tafel kwam’. Ook Omtzigt wil ‘fundamentele veranderingen’ zien. ‘Openheid moet weer de norm worden, macht moet tegenmacht ontmoeten, niet om het gevecht, maar om problemen onder ogen te zien en samen op te lossen.’

Rutte zal de CDA’er die zo’n grote rol heeft gespeeld in de val van zijn kabinet woensdag nog het meest vrezen. Omtzigt heeft zich nooit veel gelegen laten laten liggen aan de premier. Hij voorziet ‘een pittig inhoudelijk debat’.

Lees ook

Gedupeerde ouders: ‘Val van het kabinet brengt mij niks’
De val van het kabinet is vooral een symbolisch gebaar naar gedupeerde ouders in de toeslagenaffaire. Toch blijven kopstukken in het kabinet lijsttrekker van hun partij en in de race voor het premierschap na de verkiezingen in 2021. Hoeveel waarde heeft de val dan nog? Twee gedupeerde ouders aan het woord.

Val van het kabinet zal het land niet lamleggen, maar wat gebeurt er met de avondklok?
De val van het kabinet zal het land niet lamleggen. De aanpak van de coronacrisis gaat onverminderd door. Wel is het de vraag wat er gebeurt met controversiële maatregelen als een avondklok.

Minister Wiebes betreurt falen rechtsstaat bij toeslagenaffaire: ‘het belang van de ouders en hun kinderen voorop’
Door per direct af te treden als minister van Economische Zaken en Klimaat hoopt Eric Wiebes ‘een politiek hoofdstuk over te slaan’. Niet de discussie rondom zijn positie moet nu centraal staan, vindt hij, maar het compenseren van gedupeerde ouders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden