Analyse

Na RTL-debat is leiderschap op links nog steeds vacant

De leiders in de peilingen ontbraken bij het eerste grote televisiedebat dus zat er voor de achtervolgers niets anders op dan elkaar aan te vallen. GroenLinks-leider Jesse Klaver kreeg kritiek van zijn geestverwanten Emile Roemer en Lodewijk Asscher.

Alexander Pechtold biedt Emile Roemer en Lodewijk Asscher een lolly aan (als knipoog naar de foto waar Rutte en Roemer een drankje drinken tijdens een eerder debat in de Rode Hoed) tijdens de reclame van het Rode Hoed Debat. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Alexander Pechtold biedt Emile Roemer en Lodewijk Asscher een lolly aan (als knipoog naar de foto waar Rutte en Roemer een drankje drinken tijdens een eerder debat in de Rode Hoed) tijdens de reclame van het Rode Hoed Debat.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Komt er in deze verkiezingscampagne nog een rivaal voor de twee leiders in de peilingen, Geert Wilders en Mark Rutte? Dat was de belangrijkste vraag die het RTL-achtervolgersdebat zondag moest beantwoorden. Voor de vijf lijsttrekkers, die in tegenstelling tot Geert Wilders en Mark Rutte wél kwamen opdagen in de Rode Hoed in Amsterdam, dringt met nog 2,5 week te gaan de tijd. Het televisiedebat leek een ideaal moment om de aandacht van het grote contingent twijfelende kiezers te krijgen; tegelijkertijd waren de omstandigheden verre van ideaal.

De achtervolgers vielen noodgedwongen elkaar aan, terwijl hun werkelijke tegenstanders ergens voor de buis zaten. Vooral de drie linkse partijen raakten door de ongrijpbaarheid van Wilders en Rutte weer snel onderling in de clinch. Het eerste debat, vrijdag bij NPO Radio I, kende al een ongemakkelijke confrontatie tussen Jesse Klaver en Lodewijk Asscher over het al dan niet uitsluiten van de VVD bij een volgende formatie.

Zondag was het Emile Roemer die de confrontatie zocht met Klaver 'ook omdat sommige andere lijsttrekkers er niet zijn'. De SP-leider wilde van de GroenLinks-voorman weten of hij de VVD categorisch wil uitsluiten.

Klaver werd overduidelijk verrast door de vraag en sprak Roemer zelfs stamelend aan met 'meneer Asscher'. De GroenLinks-leider zei dat hij er 'alles aan wil doen' om straks een kabinet met de liberalen te voorkomen, maar verder wilde hij niet gaan. Klaver: 'Uitsluiten doen we alleen bij de PVV. Uiteindelijk moet je in dit land ook bereid zijn om samen te werken.'

Het ongemakkelijke debatje, waarbij ook Roemer kort begon te hakkelen, illustreerde vooral weer dat de leiderschapsrol op links nog vacant is. Roemer hoopt de linkse kiezers achter zich te verenigen door als enige te beloven dat hij de VVD gaat boycotten. Of die tactiek gaat werken, blijft de vraag. De kiezer kan ook de indruk krijgen dat de SP straks hoe dan ook buitenspel komt te staan.

Asscher zag het gekibbel tussen Klaver en Roemer met genoegen aan. Hij zette de GroenLinks-leider vrijdag al weg als iemand die 'politiek Stratego' speelt. Zondag sprak hij weer schamper over 'het grote formatiespel'.

De PvdA-leider hoopt dat hij uiteindelijk gezien zal worden als enige volwassen leider op links. Hij heeft de ervaring als vicepremier, maar dat maakt hem ook kwetsbaar. Bovendien presenteert ook D66-leider Alexander Pechtold zich weer zelfverzekerd als bruggenbouwer en staatsman.

Het kabinetsbeleid - zeker op het gebied van zorg en ouderen - blijft de PvdA'er ondertussen achtervolgen. Het debat begon zondag meteen met een frontale aanval van Sybrand Buma. De CDA-leider hoonde dat de vicepremier 'na 4,5 jaar regeren' nu opeens meent dat het eigen risico moet worden afgeschaft, omdat mensen anders zorg mijden. 'U gelooft het zelf niet eens', stelde Buma. 'Als u het wel gelooft, bent u er verantwoordelijk voor dat mensen de afgelopen jaren zorg hebben gemeden.'

Wilders in de fout

Een wonderlijke uitspraak van Geert Wilders in een interview met de Duitse televisie is zondagavond door de PVV-leider gerectificeerd.

In een betoog over de Lijst Pim Fortuyn zei Wilders (in het Engels) dat Pim Fortuyn 'helaas werd vermoord door een radicale moslim'. Via Twitter reageerde hij op de verbazing die daarover in Nederland ontstond: 'Ik bedoelde Theo van Gogh natuurlijk.'

Voor Buma waren de verwachtingen vooraf hooggespannen. Door het wegblijven van Rutte en Wilders zou hij tijdens het debat zich als rechtse leider kunnen profileren. Buma hekelde dan ook de 'naïeve verhalen' van zijn linkse tegenstander. Hij zocht daarbij het debat met Jesse Klaver, die daarmee toch weer de rol kreeg van linkse uitdager.

Klaver schoot tijdens het man-tegen-man-debatje met Buma even in de lach, omdat de CDA-leider hem bleef onderbreken. Asscher, die Klaver vrijdag al 'een tikje arrogant' noemde, greep dat aan om zijn linkse concurrent terecht te wijzen. 'Er is geen enkele ruimte voor naïviteit', aldus de PvdA'er ernstig. 'Ik vond het niet goed dat Klaver daar om moest lachen.'

Even later zette de vicepremier de milieuplannen van GroenLinks weg als 'extreem'. Zelf probeerde hij demonstratief 'verbinding' te zoeken met CDA-leider Buma. Bij de PvdA leeft de hoop nog steeds dat linkse kiezers uiteindelijk toch twijfelen over (de jonge) Klaver en terugkeren naar de moederpartij.

Rutte en Wilders zullen het niet met grote bezorgdheid aanschouwen. Zolang links druk is met zichzelf, blijven zij buiten schot.

De lijsttrekkers wierpen elkaar nogal wat voor de voeten bij het RTL-debat. Het Volkskrant factcheck team deed vanavond hard z'n best om al die beweringen een beetje bij te houden en te voorzien van feiten en context. Lees hier het live-blog terug.

Sybrand Buma (CDA): 'Ik ben er trots op dat ik de afgelopen jaren niet in de achterkamertjes zat'

Eigenlijk zijn alle pijlen van het CDA gericht op Mark Rutte; een verkiezingsuitslag die niet tot premier Buma leidt, wordt als een b-scenario ervaren. Als Rutte dan niet meedoet aan het debat zou Sybrand Buma als de vos in het kippenhok moeten zijn terwijl de boer van huis is. Er viel veel te winnen: het CDA neerzetten als fatsoenlijk alternatief voor de VVD.

Als enige behoudende stem in een debat waarin eigenlijk het aanvoerderschap van het progressieve kamp op het spel stond, was het vooral zaak te tonen dat hij premierwaardig is. Meer dan de afwezige Rutte. Meer dan de door de wol geverfde Pechtold. Meer dan Asscher, die het kabinetsbeleid met zich meetorst.

Die gunstige omstandigheden wist hij niet uit te buiten. Te weinig rust in de interventies, te weinig helderheid in de uitleg van de CDA-opvattingen over eigen risico en levenseinde. Te weinig scherpte in het debat met Klaver, die bovendien een weinig effectieve keuze als opponent was.

Met als gevolg dat de campagnereclame in de pauze de scherpste CDA-bijdrage aan het debat was.

Ariejan Korteweg

Buma wist de gunstige omstandigheden niet uit te buiten. Beeld anp
Buma wist de gunstige omstandigheden niet uit te buiten.Beeld anp

Jesse Klaver (GroenLinks): 'Ik hoop dat wij met z'n allen, zoals we hier staan, elkaar opzoeken om een kabinet te vormen'

Het zijn de vuurdoopdagen voor Jesse Klaver van GroenLinks, die door zijn rivalen als serieuze uitdager wordt gezien. Vooral Asscher was ook zondag weer druk met uitventen hoe 'ontwrichtend' (aldus minister Dijsselbloem) Klavers radicale vergroening zou zijn voor autorijders. Klavers tegenzet: stoïcijns constructief blijven. Het gevaar is dan wel dat zijn bijdrage wat bloedeloos wordt, zeker als zijn favoriete tegenstanders Rutte en Wilders afwezig zijn. 'Ik hoop dat wij met zijn allen, zoals we hier staan, elkaar opzoeken om een kabinet te vormen', zei hij zondag.

Hij kreeg een cadeau van Buma, die hem uitdaagde in het islamdebat, maar pakte het niet uit. Op het verwijt dat GroenLinks onvoldoende doet tegen de radicale islam, verweet hij Buma dat die ooit tegen zelfbeschikkingsrecht voor vrouwen was - een voorbeeld uit de jaren vijftig. Daarna slaagde Klaver er tegenover Buma nauwelijks meer in een redenering af te maken, worstelend met diens hoge interruptietempo. Nadat hij vrijdag Asscher had uitgedaagd de VVD uit te sluiten, deed Roemer dat bij hem. Maar nu was Klaver de man die aarzelde.

Het gevaar van stoïcijns constructief blijven, is dat zijn bijdrage wat bloedeloos wordt. Beeld anp
Het gevaar van stoïcijns constructief blijven, is dat zijn bijdrage wat bloedeloos wordt.Beeld anp

Alexander Pechtold (D66): 'Ik wil niet dat de islam een tweederangsreligie is. Net zoals ik niet wil dat er tweederangsburgers zijn'

De D66-leider windt geen doekjes om zijn premier-aspiraties. Dus wat zou idealer zijn dan zich afzetten tegen de huidige premier? Dan zouden kijkers direct kunnen oordelen wie ze liever als staatsman zien.

Maar Mark Rutte doet niet mee aan het RTL-debat, waardoor een directe confrontatie uitblijft en Pechtold niet goed uit de verf komt als nieuwe staatsman. Hij probeert het wel. Onder meer door het gebruik van zinnen als 'Wat ik wil voor Nederland is...' en: 'Ik wil het hebben over leiderschap.'

Hij probeert zijn premierambities verder te onderstrepen door nadrukkelijk op te komen voor álle burgers in Nederland. Onder zijn bewind zal geen sprake zijn van 'tweederangsburgers'. Indirect valt hij zo Rutte aan, die met zijn opmerking 'pleur op' Nederlanders met een migrantenachtergrond zou wegzetten als tweederangs.

Maar het beste uit de verf komen Pechtolds ambities in het voltooid-levendebat: 'Naast waardig ouder worden, is er waardig sterven.' D66 onderscheidt zich hiermee van het CDA en de linkse partijen, die vooral hameren op het waardig ouder worden.

Het beste uit de verf kwamen Pechtolds ambities in het voltooid-levendebat. Beeld anp
Het beste uit de verf kwamen Pechtolds ambities in het voltooid-levendebat.Beeld anp

Emile Roemer (SP): 'Als je het voor ieder onbetaalbaar maakt, los je de files wel op'

Het debat begon met een stokpaardje van de SP en de boodschap van Emile Roemer was duidelijk: de SP-leider wil het eigen risico afschaffen en de premies hoeven niet omhoog. 'Het eigen risico is een boete op ziek zijn' en 'al een miljoen mensen kunnen de zorgkosten niet opbrengen'.

Roemer was, als altijd, sympathiek, maar zelfs bij dit onderwerp kreeg hij zijn stempel niet op het debat gedrukt. Toen hij Jesse Klaver uitdaagde voor een een-op-een-debat, deed hij er erg lang over om zijn vraag te stellen: 'Gaan jullie regeren met de VVD of niet?' Klaver weigerde dat uit te sluiten, zoals de SP wel heeft gedaan, en Roemer hoorde hem hierin bijna beduusd aan. Toen de SP-leider na de gong nog iets wilde zeggen, kapte Klaver hem af door 'bedankt' te zeggen en hem de hand te schudden.

'Pak de macht', luidt de campagneslogan van de SP, maar dat lijkt vooralsnog niet erg te lukken. Dit was het moment waarop Emile Roemer had moeten loskomen van de rest en zich had moeten profileren als de leider op links. Dat is hem niet gelukt.

Sacha Kester

Roemer was als altijd sympathiek, maar zelfs bij het onderwerp zorg kreeg hij zijn stempel niet op het debat gedrukt. Beeld anp
Roemer was als altijd sympathiek, maar zelfs bij het onderwerp zorg kreeg hij zijn stempel niet op het debat gedrukt.Beeld anp

Lodewijk Asscher (PvdA): 'We hebben de boel nu onder controle, dus kunnen we andere keuzes maken'

PvdA-leider Lodewijk Asscher schuwt de verbale oorwassing niet. Dat is het goede nieuws voor de PvdA-campagne. Betichtte hij Henk Krol (50Plus) de voorbije week in DWDD van 'een babbeltruc' en vond hij Jesse Klaver (GroenLinks) vrijdag in het Radio 1-debat 'een tikje arrogant', zondagavond bij RTL kreeg Sybrand Buma (CDA) met de aanvallende stijl van Asscher te maken. 'U dreigt te zakken voor het examen dat ik u voorleg.'

Asscher is met Klaver het nieuwe gezicht in deze verkiezingsstrijd, nadat hij in een onderling gevecht om de gunst van de PvdA-leden Diederik Samsom versloeg. Ook toen al kwam hij tot verrassing van velen, ook die van Samsom zelf, soms vilein uit de hoek.

De vraag blijft: zal het helpen om ondanks de ingebakken frictie in de PvdA-boodschap we hebben het heel goed gedaan, maar we gaan het heel anders doen de kiezers te overtuigen?

Asscher deed, duidelijk als vicepremier, met een slotinterventie een appèl op Buma hem te steunen. Die hield de boot af tot na 15 maart.

Remco Meijer

Asscher kwam soms vilein uit de hoek, maar zal hij de kiezers weten te overtuigen? Beeld anp
Asscher kwam soms vilein uit de hoek, maar zal hij de kiezers weten te overtuigen?Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden