Reportage

Na hun 'nee' voelen Grieken zich ronduit bedrogen

De EU wankelde op haar grondvesten, maar uiteindelijk kwam er een nieuw akkoord voor Griekenland. Sindsdien hebbben de Grieken de buikriem nog harder moeten aantrekken.

Slagers wachten op klanten in de grootste vleesmarkt van Athene. Beeld reuters

'Kijk, zo doen we dat.' Met een zwierig gebaar trekt hij een bonnetje uit de kassa voor een drankje van 4 euro. De hogere kosten voor de maaltijd komen op een handgeschreven bon die niet in het kassasysteem gaat. 'Als we hier alles officieel doen, gaan we failliet', legt de ober uit in een restaurant in het centrum van Athene dat ondanks de uitbundige kerstversiering vrijwel verlaten is.

De verhoging van de btw op de meeste consumptiegoederen en diensten naar 23 procent is een van de pijnlijke maatregelen waartoe de Griekse regering zich gedwongen zag om te voldoen aan de bezuinigingseisen van Europa. Volgens de Grieken werkt het averechts: de verhoging leidt alleen maar tot nog meer belastingontwijking, een van de hardnekkige kwalen in Griekenland.

De lastenverzwaring wordt door de Grieken als een groot onrecht ervaren. 'Het zijn steeds dezelfden die de pijn moeten dragen', zegt Kyriakos Mikos (61) in de wachtkamer van een klein verwaarloosd publiek ziekenhuisje in het centrum van de stad. 'Inderdaad, de belastingbetalers', valt een vrouw hem bij. 'En de gepensioneerden', zegt een andere vrouw die haar pensioen zag halveren sinds de crisis uitbrak in 2008. 'De grote vissen blijven buiten schot en wij blijven maar boeten voor de fouten van anderen', zo verwoordt Mikos de verontwaardiging in de wachtkamer.

Nu, aan het eind van dit crisisjaar, voelen veel Grieken zich ronduit bedrogen. Nadat ze zich in juli van dit jaar in een referendum nog massaal tegen nieuwe bezuinigingen hadden uitgesproken, hebben ze de buikriem in de tweede helft van dit jaar alleen maar harder moeten aantrekken. 'Wij moeten onze zaak eigenlijk sluiten', vertelt Yannis Garytalos die met zijn vrouw ouderwetse handgemaakte leren pantoffels verkoopt in het centrum van Athene. Dit jaar komt de omzet net boven de 30 duizend euro uit, in 2014 was het nog 84 duizend euro en voor de crisis ruim boven de ton. 'Ik hield vorig jaar een inkomen over van 6.000 euro, waarvan meer dan de helft naar de belasting ging.'

Terwijl zijn inkomen kelderde nam de belastingdruk evenredig toe. De onroerendgoedbelasting die in het begin van de crisis werd geïntroduceerd drukt zo zwaar dat het echtpaar nu bespaart op vrijwel alle andere basisbehoeften. 'Zo min mogelijk elektriciteit gebruiken, in de winter stoken we op zelf gesprokkeld hout. Het was vanochtend 10,5 graden in huis', vertelt zijn vrouw Evina Gavifalou. Om te besparen op de premies voor pensioenopbouw en gezondheidszorg is Garytalos uit de zaak gestapt met als gevolg dat hij nu geheel onverzekerd is. 'Als mijn vrouw van me wil scheiden, ben ik dakloos', lacht hij van achter zijn bureau in het met schoenendozen volgepropte winkeltje.

Toen Tsipras won en nog een keer won

25 januari: Alexis Tsipras wint verkiezingen met zijn linkse partij Syriza en de belofte een einde te maken aan de bezuinigingen.
Juni: De onderhandelingen tussen Griekenland en de schuldeisers lopen definitief vast. De Grieken halen hun geld van de bank.
5 juli: In een referendum spreekt het volk zich uit tegen verdere bezuinigingen. Minister van Financiën Yanis Varoufakis treedt af.
Augustus: Er volgt een akkoord over een derde reddingsplan ter waarde van 86 miljard euro. Tsipras kondigt nieuwe verkiezingen aan.
20 september: De radicaal-linkse vleugel van Syriza splitst zich af en Tsipras wint opnieuw de verkiezingen.
November: Eerste hervormingen worden aangekondigd.

Wederzijds wantrouwen

Het jaar 2015 zal de geschiedenis ingaan als het moment van de waarheid voor Europa. Niet alleen dreigde Griekenland failliet te gaan en de eurozone te verlaten, de hele Europese Unie wankelde op haar grondvesten toen een van haar belangrijkste bouwstenen- solidariteit - dreigde te verpulveren. Het wederzijds wantrouwen liep zo hoog op dat het ruim een half jaar duurde voordat de nieuwe linkse regering van Alexis Tsipras met zijn partij Syriza tot een nieuw akkoord met de Europese geldschieters wist te komen.

Nadat Tsipras de nieuwe lening van 86 miljard euro had binnengesleept die een faillissement moest afwenden, riep hij in september nieuwe verkiezingen uit om opnieuw draagvlak voor zijn pijnlijke bezuinigingsprogramma te zoeken. Het was een gok, maar hij won. Het volk had ook geen vertrouwen meer in de oude regeringspartijen Nieuwe Democratie en Pasok die verantwoordelijk worden gehouden voor de financiële puinhoop, de hardnekkige corruptie en het cliëntelisme in Griekenland.

Hoewel de politieke rust terug is, gloort er voor de meeste Grieken geen licht aan het einde van de tunnel. De turbulentie in het eerste half jaar heeft de economie alleen maar verder geschaad. De kapitaalrestricties die in juni werden ingevoerd om te voorkomen dat de banken zouden omvallen, leidden tot een halvering van de consumptie en kostten de Griekse economie naar schatting 3,8 miljard euro. Nog dagelijks gaan gemiddeld vijftig bedrijven failliet en verliezen duizenden mensen hun baan. Niemand heeft wat te besteden - het gemiddelde inkomen is sinds 2008 met 40 procent afgenomen. De kerststemming wilde er dit jaar niet inkomen, ondanks de vrolijk versierde winkels en restaurants in de straten van de stad.

Alexis Tsipras. Beeld EPA

'Het vertrouwen in een betere toekomst is geknakt', zo verklaart Thanos Dokos, directeur van de liberale denktank Eliamep (Griekse Stichting voor Europese en Buitenlandse politiek) de sombere stemming. 'Ook deze regering slaagt er niet in de noodzakelijke hervormingen door te voeren, dus grijpt ze terug naar dezelfde instrumenten die vorige regeringen gebruikten: bezuinigen en zwaarder belasten van de gewone burger. Daarmee verhoog je de druk op een steeds kleiner wordende groep hardwerkende mensen en maak je ook de gezonde sectoren kapot.'

Dokos maakt zich vooral zorgen over jongeren die nu de arbeidsmarkt opkomen. 'Zij hebben zeven jaar crisis meegemaakt en zien geen perspectief. Het gevolg is een braindrain. Dat kan dit land helemaal niet gebruiken.' Ook George Kavathas, directeur van de Griekse confederatie voor het midden- en kleinbedrijf, IME Gsevee, ziet geen reden tot optimisme. 'De regering heeft net opnieuw ingestemd met bezuinigingen ter waarde van 6 miljard euro voor 2016. Waar moet dat geld in hemelsnaam vandaan komen?'

Uit een recente peiling van het IME Gsevee blijkt dat het midden- en kleinbedrijf er nu net zo slecht voorstaat als in 2012 op het hoogtepunt van de crisis. Vrijwel alle bedrijven kampen met gebrek aan liquiditeit en forse omzetdalingen. Bijna de helft van de ondernemers vreest een bedrijfsbeëindiging, voor een kwart is een faillissement nabij. Het midden- en kleinbedrijf, waarop driekwart van de Griekse economie rust, draait volgens Kavathas op voor de bankencrisis. 'We hebben de regering steeds gewaarschuwd: zorg dat een percentage van de Europese miljarden in de reële economie stroomt. Maar nee, de banken zijn gered en de geldkraan voor het mkb is dichtgedraaid.'

Griekse jongeren kijken uit over Athene. Veel jonge Grieken verlaten het land, anderen proberen vernieuwende bedrijfjes op te zetten. Beeld Emilio Morenatti / AP

Het echtpaar van de schoenenwinkel heeft geen andere keus dan doormodderen. De 58-jarige Gavifalou krijgt pas vanaf 67 jaar pensioen. 'Waar moeten we in de tussentijd van leven?' In de wijk Exarchia verderop heeft Sotiris Dzara (41) het roer wel omgegooid. Noodgedwongen. Nadat hij ontslagen was als kok begon hij met een twintigtal vrienden en familieleden een coöperatieve kruidenierswinkel met verse producten uit de regio. Trots laat hij zijn zelfgebakken traditionele kerstkoekjes met honing proeven. Ook de jam, azijn en yoghurt maakt hij zelf. Een vetpot is het niet, maar het gaat ook om het idee. 'De crisis dwingt ons terug naar de basis: wat is echt belangrijk? Waar komen onze producten vandaan? Waar is de menselijke maat?'

Ook zijn zus Anna en zijn moeder Konstantina verloren hun baan en werken in de coöperatie. Veel ervaring hebben ze niet met het fenomeen coöperatie dat Syriza in de wijk hoopt te stimuleren. 'In het begin ging alles mis', vertelt Dzara. 'Iedereen deed maar wat, kocht lukraak in en dacht vanzelf geld te verdienen. Nu proberen we te professionaliseren.' Zus Anna probeert met een groep werklozen in de havenwijk Piraeus een bedrijf op te zetten voor handgemaakte koekjes, moeder Konstantina is verantwoordelijk voor de promotie. Zij gaf haar werk als grafisch ontwerper op omdat ze de hoge maandelijkse lasten voor zelfstandigen niet meer kon dragen.

Na de verloren verkiezingen gooide Labour het over een andere boeg. Leve de principes en de gewone man! Heeft leider Jeremy Corbyn de Britse socialisten nieuw leven ingeblazen?

Twee keer troffen terroristen de straten van Parijs. Eerst de satire, daarna de terrassen. Het dodental liep op, het bezoek aan het Louvre liep terug. Is ‘la douce France’ verleden tijd?

Na de brandstichting in de asielopvang werd het Oost-Duitse stadje Tröglitz het gezicht van de Duitse vreemdelingenhaat. Hoe kijkt men er daar nu tegenaan?

Verkeerde knoppen

Het is een van de verkiezingsbeloften van Syriza geweest: het flexibiliseren van regelgeving om jonge bedrijven en zelfstandigen de ruimte te geven . Maar voorlopig is er nog niets van terechtgekomen.'Tsipras is een leugenaar', vindt schoenverkoopster Evina Gavifalou, die wel op hem gestemd heeft. 'Net Pinocchio, de leugens blijven maar komen.' Hij is vooral incapabel, vindt Dokos van denktank Eliamep. 'We hebben veel tijd verloren door de politieke instabiliteit in het eerste half jaar, vooral dankzij de onnavolgbare onderhandelingstactiek van oud-minister Varoufakis. Nu zie ik opnieuw te weinig capabele mensen op sleutelposities die in staat zijn de hervormingen door te voeren. Deze linkse regering vertroetelt de publieke sector maar heeft geen oog voor de private sector, terwijl daar toch echt de groei vandaan moet komen.'

De regering draait volgens Kavathas stelselmatig aan de verkeerde knoppen. 'De hoge winstbelasting jaagt bedrijven de grenzen over naar Bulgarije, de verhoogde btw is een klap voor het toerisme op de Griekse eilanden dat moet concurreren met het veel goedkopere Turkije. Van welke sectoren moet Griekenland het dan wel hebben? Ik zie geen plan, geen strategie.' Ook de geldschieters in Brussel verwijt hij gebrek aan visie met 'hun obsessie' voor bezuinigen. 'Waarom steeds hetzelfde recept uitproberen als keer op keer bewezen wordt dat de economie zo alleen maar verder om zeep wordt geholpen?'

Griekenland had beter failliet kunnen gaan en uit de euro stappen, vindt taxichauffeur Lia Anafpliotou. 'Terug naar de drachme was erg geweest, maar al deze maatregelen zijn nog erger. Ik werk vijftien uur per dag en kom soms maar met 20 euro thuis. Hoe kan ik zo voor mijn twee dochters zorgen?' Anafpliotou maakt zich bovendien zorgen over de toestroom van vluchtelingen. 'In de winkels werken geen Grieken meer, hoor. Alleen maar Polen, Albaniërs en andere buitenlanders die met nog minder geld genoegen nemen.'

Vluchtelingen

Het vluchtelingenprobleem mag de Griekse economische crisis in Brussel hebben verdrongen, de Grieken ervaren beide crises dagelijks aan den lijve. 'Enige consideratie is wel op zijn plaats met al die extra kosten en onzekerheid voor investeerders die dit met zich meebrengt', vindt Dokos. 'We hadden gehoopt dat Brussel de teugels wat zou laten vieren als wij hervormingen doorvoeren, maar ik zie geen flexibiliteit.' Dokos noemt als voorbeeld een aantal lucratieve opdrachten voor het ministerie van Defensie die de overheid aan zich voorbij moest laten gaan vanwege het verbod op het aannemen van nieuw personeel. 'Er is niet één enkel model dat past.'

De jongere generatie in Griekenland beseft dat maar al te goed en probeert te vernieuwen. Via incubators worden jonge internetbedrijven op weg geholpen, op het platteland keren jongeren terug met moderne biologische landbouwideeën. In het centrum van Athene opende de 42-jarige Kretenzer Erotokritos Kimionis midden in de crisis een trendy stoffenwinkel. Het loopt als een trein, vertelt hij. Niet alleen vanwege zijn grote netwerk in de textiel en zijn charismatische persoonlijkheid, maar ook dankzij de crisis. 'Veel vrouwen die vroeger als hobby kleding of kussens maakten, doen dat nu noodgedwongen.'

Na de verloren verkiezingen gooide Labour het over een andere boeg. Leve de principes en de gewone man! Heeft leider Jeremy Corbyn de Britse socialisten nieuw leven ingeblazen?

Twee keer troffen terroristen de straten van Parijs. Eerst de satire, daarna de terrassen. Het dodental liep op, het bezoek aan het Louvre liep terug. Is 'la douce France' verleden tijd?

Na de brandstichting in de asielopvang werd het Oost-Duitse stadje Tröglitz het gezicht van de Duitse vreemdelingenhaat. Hoe kijkt men er daar nu tegenaan?

Een vijgenverkoper in het centrum van Athene. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden