Reportage Eindelijk gesloten mergelgroeve

Na het stoppen van kalkwinning is deze mergelgroeve nu natuurgebied

Zaterdag is een einde gekomen aan de commerciële winning van kalksteen in Maastricht. Een mijlpaal, vinden alle betrokken partijen. Maar er heersen ook gemengde gevoelens: het ontstaan van een uniek natuurgebied gaat gepaard met tientallen ontslagen bij cementbedrijf Enci.

De mergelgroeve bij de Sint-Pietersberg Beeld Arie Kievit

‘Je blijft je verbazen en verwonderen over deze nieuwe natuur’, zegt Cindy Burger van Natuurmonumenten als we zaterdag in de zinderende warmte de 210 treden tellende trap aflopen die ons vanaf de Sint-Pietersberg in de mergelgroeve leidt. ‘Dit is pure kalksteen, miljoenen jaren oud, nog niet verpest door mest of pesticiden.’

We passeren verschillende aardlagen en geologische tijden: löss, afgezet door de wind, grind, afgezet door de Maas, zavel en helemaal in de diepte het mergel uit de krijtperiode, 70 miljoen jaar oud, toen Limburg nog bedekt was door een ondiepe, tropische zee.

‘Op deze plek is mosa Bèr gevonden’, gebaart Burger aan de rand van een strook kalkgrasland. Elders in de 135 hectare grote groeve werden de skeletten van twee andere mosasaurussen aangetroffen: Lars en Carlo – alle drie vernoemd naar hun vinders.

De projectleider van Natuurmonumenten verkneukelt zich nu al over de variëteiten aan kalkminnende flora en fauna die deze groeve zal aantrekken wanneer de mergelwinning helemaal is gestopt. Orchideeën, kruiden, vlinders, vogels. Een klein deel van de groeve is al natuurgebied, waaronder de befaamde Oehoe-vallei - moeder en vader oehoe hebben deze lente nog twee jongen gekregen.

Beeld Arie Kievit

Mijlpaal

Aan de rust in de mergelgroeve – slechts een enkele wandelaar laat zich zien op het wandelpad - is niet te merken dat het eigenlijk een historische dag is. Want het is de laatste dag voor 1 juli, de afgesproken datum waarop cementbedrijf Enci na 92 jaar stopt met de commerciële winning van kalksteen uit de Sint-Pietersberg.

‘Het is een markant moment, op kleinere schaal te vergelijken met de sluiting van de steenkolenmijnen en het stoppen in de toekomst van de gaswinning’, zegt Peter Mergelsberg, directeur van de Stichting Ontwikkelingsmaatschappij Enci-gebied. ‘De Enci is in 1926 begonnen. Maar eigenlijk kun je zeggen dat hier al tweeduizend jaar mergel wordt gewonnen, want de Romeinen zijn al begonnen met dagbouw.’

Mergelsberg (what ’s in a name) is afkomstig van de Enci en leidt sinds enkele jaren de ontwikkelingsmaatschappij die de groeve moet transformeren tot natuurgebied. Ook Natuurmonumenten, de gemeente Maastricht, de provincie Limburg en enkele lokale actiegroepen (zoals EnciStop) zijn vertegenwoordigd in de stichting.

‘Het is een mijlpaal. Eindelijk stopt de Enci met het vernielen van onze geliefde berg’, verklaart Annemarieke Paulussen, secretaris van EnciStop, de actiegroep die daar al sinds de eeuwwisseling voor ijvert. ‘Het is wat later geworden dan we hadden gewild. De Sint-Pietersberg is al voor meer dan de helft weggegraven.’

Beeld Arie Kievit

Ontslag

Toch heerst er zaterdag geen feeststemming in de mergelgroeve. Natuurmonumenten en EnciStop houden gepast rekening met de keerzijde van het besluit, al in 2009 genomen, om te stoppen met de mergelwinning: tientallen werknemers van het cementbedrijf zullen daardoor hun baan verliezen. ‘Een feestje zou een beetje raar zijn’, vindt ook Mergelsberg. ‘Ongeveer 75 mensen krijgen gefaseerd hun ontslag.’ Projectleider Burger van Natuurmonumenten beaamt dat: ‘Het is heel wrang. Voor hen stopt het, waar het voor ons begint.’

Bovendien is het nog niet helemaal afgelopen met de graafwerkzaamheden. De Enci gaat nog een paar maanden door met het ‘afwerken’ van de groeve, zoals het veilig maken van mergelwanden, aanleg van toegangswegen of aanpassing van waterstromen.

‘Je ziet daar verderop al mooi de contouren van paden ontstaan’, zegt Martin Rijks, bedrijfsleider van bistro Hoffmanni, achter de bar van het tijdelijke café halverwege de groeve. Hij wijst naar de andere kant, achter het centrale blauwgroene meertje dat tevens het diepste punt is – hier bedraagt het hoogteverschil met het uitzichtplatform boven wel bijna honderd meter.

Het is rustig in het etablissement. Zaterdagmorgen liep de Spartan Race, een zogenaamde obstacle run met 2.500 deelnemers, nog door het Enci-gebied. Maar zaterdagmiddag wagen slechts weinigen zich in de hitte van de groeve. ‘Het is hier al snel 5 tot 8 graden warmer dan daarboven’, vertelt Rijks. ‘Zeker als er geen wind staat, kan het hier echt heel erg heet worden.’

Beeld Arie Kievit

Oergevoel

Die subtropische temperaturen en omstandigheden leidden vorig jaar nog tot een ware stormloop op het natuurbad met strand in de groeve. Enkele weken na de opening moest beheerder Natuurmonumenten het bad uit veiligheidsoverwegingen al weer sluiten. ‘Er kwamen zoveel mensen op af, dat het onbeheersbaar en onveilig werd’, aldus Burger. ‘Mensen sprongen vanaf de hoge mergellagen in het ondiepe water. Ze sprongen hun enkels kapot. Het natuurbad is aan zijn eigen succes ten onder gegaan.’

Nu wordt het natuurbad omheind met hekken en is het zand van het strand op enkele grote hopen gebulldozerd. Er zijn nu plannen om er een ondiep kinderbad en waterspeelplaats voor gezinnen met kleine kinderen van te maken.

De Enci is weliswaar gestopt met de commerciële mergelwinning, de oven op het industrieterrein ernaast mag nog maximaal negentig dagen (verspreid over het jaar) blijven branden.  Daarna zal alleen de cementfabriek blijven draaien, met grondstoffen die van elders worden gehaald.

Burger kan niet wachten tot de groeve in 2020 helemaal wordt overgedragen aan Natuurmonumenten. ‘Straks kun je helemaal rondwandelen in dit unieke natuurgebied’, zegt ze. ‘Door die geologische geschiedenis van wel 70 miljoen jaar krijg je toch een soort oergevoel. Het is hier zo ontzettend oud, en nu wandelen we er weer rustig rond. Dat geeft een enorme kick.’

Een kleine sensatie: steeds meer zuidelijke vlindersoorten vinden hun weg naar de Sint-Pietersberg

In de mergelgrotten van de Sint-Pietersberg richtten boeren al 120 jaar geleden een museum in. Hé, is dat niet De Nachtwacht die daar aan de mergelwand prijkt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.