EU-top Drie scenario's

Na het aftasten komt het afpellen: de Europese banencarrousel komt in beweging

Donald Tusk, Jean-Claude Juncker en Mario Draghi. Beeld Getty Images

De fase van het aftasten tussen de Europese regeringsleiders over de Europese topbanen is voorbij, donderdagavond begint het afpellen: de opmaat naar de pijnlijke politieke keuzes over kandidaten die afvallen. Het is bondskanselier Angela Merkel die – tegen haar behoedzame natuur in – een deadline heeft gezet: vóór 2 juli moet er een akkoord liggen over de verdeling en invulling van de vijf EU-topposities die de komende weken vrijkomen.

Brusselse diplomaten erkennen dat Merkels deadline ‘de zaak onder druk zet’. Een akkoord over de vijf begeerde banen – nieuwe EU-president, nieuwe voorzitter Europese Commissie en ECB, nieuwe EU-buitenlandchef en voorzitter van het Europees Parlement – was woensdagavond nog ver weg. In zijn uitnodigingsbrief aan de regeringsleiders, schrijft EU-president Donald Tusk dat hij tot de EU-top donderdagmiddag start doorgaat met ‘consulteren’. Hij is ‘gematigd optimistisch’ dat de leiders donderdagnacht een akkoord bereiken.

De inzet is hoog: belangrijker dan het werkprogramma van de nieuwe Commissie, is de man of vrouw die haar voorzit. Voor de ECB geldt hetzelfde. Zoals een hooggeplaatste diplomaat onlangs opmerkte: ‘Als Bundesbankvoorzitter Weidmann afgelopen vijf jaar de ECB had geleid, was er nu geen euro meer geweest.’ En dan is er het noodzakelijke evenwicht bij de verdeling van de posten tussen grote en kleine lidstaten, tussen noord-zuid, oost-west, man en vrouw en de politieke kleur. Drie scenario’s voor de top donderdagavond.

Totaalakkoord

De regeringsleiders overtreffen zichzelf met een snelle en efficiënte ‘formatie’. Het diplomatieke offensief afgelopen drie weken van bezoekjes, diners, mails, sms’en en heel veel telefoontjes tussen de hoofdrolspelers, werpt zijn vruchten af. Zoals een nauw betrokkene opmerkte: het is maar goed dat we de roamingkosten hebben afgeschaft.

Onder leiding van Tusk wordt eerst overeenstemming bereikt over de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie. De doorbraak hiervoor moet van Merkel en de Franse president Emmanuel Macron komen, die elkaar voor aanvang van de EU-top ontmoeten. En van het ontbijt van de zes onderhandelaars namens de Europese politieke partijen, onder wie de liberale premier Mark Rutte en zijn socialistische collega Pedro Sánchez uit Spanje.

Zodra dit eerste stukje van de puzzel is gelegd, vlijen de andere stukjes (nieuwe EU-president, voorzitter ECB, EU-buitenlandchef) zich als vanzelf ernaast. Mogelijk dat de leiders vrijdag nodig hebben voor wat laatste massagewerk maar dan overheerst blijdschap en opluchting, afgewisseld met enkele tranen want niet iedereen heeft gekregen wat hij wilde. Het Europees Parlement – dat voortdurend is geraadpleegd – kan nu op 2 juli zijn nieuwe voorzitter kiezen (laatste puzzelstukje) en het totaalakkoord goedkeuren.

Probleem met dit scenario is dat vrijwel niemand in Brussel erin gelooft. Alle betrokkenen zeggen dat er minimaal één bloedige crisisnacht nodig is – mogelijk donderdagavond – vooraleer landen hun voorkeurskandidaat laten vallen om de weg naar een compromis open te breken.

Beperkt uitstel

Waarschijnlijker volgens de EU-fluisteraars is dat er donderdagavond geen besluit valt. Merkel houdt vast aan de christendemocratische Spitzenkandidat Manfred Weber om de Commissie te leiden, Sánchez aan Frans Timmermans en Macron en Rutte als boegbeelden voor de liberalen blijven twijfelen. Macrons positie is er niet sterker op geworden nadat de door hem geparachuteerde Nathalie Loiseau om de nieuwe liberale fractie in het Europees Parlement te leiden, zichzelf vakkundig onderuit schoffelde. Tijdens haar eerste optreden in Brussel zette ze de huidige liberale leider Guy Verhofstadt neer als een vat vol frustratie, D66-politica Sophie in ’t Veld als een totale loser en Weber werd afgeschilderd als zielloze zombie. Sindsdien is het stil rond Loiseau.

De grote vrees bij diplomaten is een ‘bloederig’ debat waarbij de leiders elkaar kandidaten afschieten. Macron die Weber afwijst, Merkel die vervolgens Timmermans afserveert en dan omdat niemand zijn eerste keus krijgt, zal ook Margrethe Vestager (liberale Concurrentiecommissaris) het veld ruimen. ‘Dit vergt zorgvuldig management, zonder onnodige slachtoffers’, zegt een EU-ambtenaar.

De kans bestaat dat de leiders het Europees Parlement vragen een kandidaat-Commissievoorzitter te noemen die kan rekenen op een meerderheid daar. Het parlement dient de voorzitter (en de rest van de Commissie) immers goed te keuren. Weber is de laatste weken uiterst actief om stemmen te verzamelen in het parlement.

Niet onbelangrijk in dit scenario is de G20-vergadering in Osaka (Japan) op 28 en 29 juni. Merkel, Macron, Tusk, Sánchez, Rutte en de Italiaanse premier Giuseppe Conte zijn daar aanwezig, een uitgelezen moment om in de schaduw van de G20-discussies – en zonder het Brusselse perscorps – een akkoord over de poppetjes voor te koken. Een extra EU-top kan op 30 juni of 1 juli, de dag voor het nieuwe Europees Parlement voor het eerst bijeenkomt. Een Duitse regeringsbron zei woensdagmiddag ‘100 procent zeker’ te zijn, dat een akkoord begin juli een feit is.

Totale impasse

Niemand beweegt donderdagavond en is niet van plan dat op afzienbare termijn wel te doen. Het parlement kiest op 2 juli zijn voorzitter waarmee het eerste (en minst belangrijke) stukje er ligt. De zomer wordt gebruikt voor verder overleg, nieuwe (en eerder kansloos geachte) kandidaten krijgen aandacht. In september of oktober schuiven de leiders aan tafel om indachtig de Brusselse wet ‘komt tijd, komt daad, zij het wat laat’ toch het vereiste compromis te bereiken. Volgens sommigen leidt dit tot een ‘crisiszomer’ maar in 2014 kostte het ook drie maanden en drie toppen eer de banen verdeeld waren.

Lastig is dat een akkoord na de zomer ertoe leidt dat de huidige Juncker-Commissie na het eind van haar mandaat (31 oktober) nog even aan moet blijven. Het samenstellen door de nieuwe Commissievoorzitter van zijn team – inclusief hoorzittingen in het parlement – neemt al snel 1 of 2 maanden in beslag. Maar ook een ‘demissionaire’ Commissie is niet nieuw, de tweede Commissie-Barroso liet langer op zich wachten omdat het parlement moeite had met sommige kandidaat-Commissarissen. En de EU bestaat nog steeds.

Europa na de verkiezingen

De uitslag van de Europese verkiezingen leverde een versplinterd beeld op. Wat wilden de kiezers daar nu mee zeggen?

Al een paar dagen na de Europese verkiezingen kwamen alle EU-leiders bijeen om op hoofdlijnen over de banencarrousel te spreken.

Hoe (on)democratisch de Europese politiek is
In theorie is de Europese Unie hartstikke democratisch. Een overdreven vrolijk voorlichtingsfilmpje is zo gemaakt (en dat deden we dan ook). Toch heeft de EU niet een al te best imago. Hoe kan dat? Onwetendheid? Vast. Onoverzichtelijke besluitvorming? Dat ook.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden