‘Na Gdansk viel het communisme’

In de scheepswerf in Gdansk staakten in 1980 werknemers voor meer rechten. Intellectueel Bronislaw Geremek was erbij. ‘De eerste steen uit de Berlijnse Muur is door de arbeiders van Gdansk weggenomen.’..

Van onze correspondent Jan Hunin

‘Ik wil niet te romantisch klinken, maar het ging om een absoluut unieke ervaring.’ Hoogleraar geschiedenis en dissident Bronislaw Geremek kwam op 22 augustus 1980 met de latere politicus Tadeusz Mazowiecki in naam van de Warschause intellectuelen zijn steun betuigen aan de arbeiders van de Leninwerf. De staking was toen ongeveer een week oud.

Nu, 25 jaar later, memoreert hij de legendarische staking, die het begin van het einde was van het communistische regime. De regering ging akkoord met de oprichting van het vrije vakverbond Solidarnosc (Solidariteit). ‘De eerste steen uit de Berlijnse muur is weggenomen door de arbeiders van de Leninwerf in Gdansk.’

Geremek werd bij aankomst in Gdansk getroffen door de vrije atmosfeer. ‘In Warschau werden we als dissidenten voortdurend op de hielen gezeten door de geheime politie. Opvallend genoeg voor een havenstad was er in de straten geen enkele zatlap te bespeuren. De sfeer was plechtig.’

Op de werf werden ze verwelkomd door stakingsleider Lech Walesa. ‘We hebben uw hulp nodig’, zei Walesa. ‘We weten wat we willen, maar we vrezen in de maling genomen te worden.’

De samenwerking tussen arbeiders en intellectuelen in de strijd tegen het communisme lag niet voor de hand. ‘De macht van de communistische partij was behalve op de heerschappij van de Sovjet-Unie gebaseerd op de verdeeldheid binnen de Poolse maatschappij.’

Tijdens de staking van augustus 1980 kwam het voor de eerste keer sinds de communistische machtsgreep tot een bondgenootschap tussen arbeiders en intellectuelen. Van wantrouwen tegen de intelligentsia was volgens Geremek hoegenaamd geen sprake. ‘Zelfs de boeren, die stakers gratis te eten gaven, stonden aan onze kant.’

Opvallend was dat vrije verkiezingen destijds niet tot de eisen van de stakers behoorde. ‘De oprichting van vrije vakbonden, het stakingsrecht en het recht op vrije meningsuiting waren onze eerste prioriteiten. Vrije verkiezingen zouden onze aanwezigheid in het Sovjet-blok in het gedrang hebben gebracht. Bij de meeste arbeiders zat de herinnering aan de interventie van 1968 in Tsjechoslowakije in het achterhoofd.’

Geremek benadrukt het vreedzame karakter van Solidariteit: ‘Gedurende de vijfhonderd dagen dat Solidariteit als vrij vakverbond toegestaan was, is er geen ruit gesneuveld. Er heerste een groot verantwoordelijkheidsgevoel.’

Wanneer geloofde u dat het regime de eisen van de stakers zou inwilligen?

‘Eerlijk gezegd nooit. Vooral ’s nachts had ik het gevoel dat de autoriteiten de onderhandelingen wilden rekken. Maar overdag liet ik mij meeslepen door de euforie van de stakers. Na de ondertekening van de Akkoorden van Gdansk op 31 augustus heeft Walesa terecht gezegd: ‘‘We hebben bereikt wat we konden bereiken, en de rest gaan we ook bereiken nu we onze vrije vakbonden hebben.’’

‘Met alle compromissen die we gesloten hebben, hebben we uiteindelijk ons voordeel gedaan. De invoering van de staat van beleg door generaal Jaruzelski in december 1981 was een tijdelijke overwinning. Het communisme had geen toekomst meer na de ervaring van Solidariteit.’

Zou het communisme ook zonder Gorbatsjov zijn ineengestort?

‘De politiek van Gorbatsjov was zeker een belangrijke voorwaarde voor de ineenstorting van het communisme, maar het zijn de Polen die de ontmanteling van het systeem begonnen zijn.

‘Soms zijn we een beetje verbitterd dat de val van de Berlijnse muur de val van het communisme symboliseert. Het zijn de Polen die als eersten de zwakte van het systeem hebben aangevoeld. Het is trouwens geen toeval dat juist de Polen de tocht naar de vrijheid begonnen zijn. Polen was het enige land in het communistische blok waar het privébezit niet helemaal was afgeschaft. Ook de rol van de kerk valt moeilijk te onderschatten. Vooral de boodschap van Johannes Paulus II was belangrijk.’

Hoe belangrijk was Lech Walesa voor Solidariteit?

‘Walesa was een leider met charisma. Hij was als geen ander in staat om op het juiste moment de juiste beslissingen te nemen. Hij had wat je noemt politiek instinct. Je hebt dat of je hebt dat niet. Hij had het.

‘Ik had gehoopt dat hij na de val van het communisme zijn rol van volkstribuun zou uitspelen, maar ik heb zijn politieke ambities onderschat. Bij de eerste vrije presidentsverkiezingen in 1990, die door Walesa werden gewonnen, heb ik voor premier Tadeusz Mazowiecki gestemd.’

‘Ik geloof dat Walesa de geknipte man was voor de strijd tegen het communisme, maar in een democratie zijn andere kwaliteiten nodig. Maar zijn electorale nederlaag bij de presidentsverkiezingen van 1995 en 2000 doen geen afbreuk aan zijn historische rol in de strijd tegen het communisme.’

Ook Solidariteit heeft na de val van het communisme de hooggespannen verwachtingen niet kunnen inlossen.

‘De confrontatie van een droom met de werkelijkheid loopt vaak dramatisch af. Na de val van het communisme hebben we snel economische hervormingen willen doorvoeren. Maar geen enkel volk aanvaardt zonder morren 20 procent loonsvermindering.’

Ondertussen heeft de scheepswerf in Gdansk moeite het hoofd boven water te houden.

‘Toen ik twee maanden geleden op de werf was, bekroop mij een gevoel van grote onrechtvaardigheid. De scheepsbouwers die voor de vrijheid hebben gevochten, betalen vandaag een hoge prijs voor hun overwinning. De werf, een van grote monumenten van de Poolse geschiedenis, lijkt ten dode opgeschreven. Maar ik ben ervan overtuigd dat Polen het voorbeeld zal volgen van Ierland, dat van een van de armste lidstaten van de Europese Unie uitgroeide tot een van de rijkste. Voor de stakers van toen zal die periode van voorspoed misschien te laat komen, maar niet voor hun kinderen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden