REPORTAGE

Na een jaar Sisi is het erger dan onder Mubarak

Een jaar geleden kozen de Egyptenaren met een overweldigende meerderheid legerleider Abdel Fattah al-Sisi tot president. Hij heeft rust en welvaart gebracht, zeggen de staatsmedia. Maar waarom dan die geheime martelgevangenissen? En die angst bij burgers?

Een man loopt in Caïro langs een muurschildering waarop de armoede in Egypte wordt aangekaart. Beeld Cigdem Yuksel
Een man loopt in Caïro langs een muurschildering waarop de armoede in Egypte wordt aangekaart.Beeld Cigdem Yuksel

In het Egypte van president Abdel Fattah al-Sisi is optimisme verplicht. De straten van downtown Caïro, waar ooit de val van de dictatuur bloedig is bevochten, jubelen nu van de hoopvolle toekomst onder de nieuwe militaire leider. Op muren prijken kunstzinnige schilderingen, soms huizenhoog, begeleid met slogans als 'Bevrijd je passie'. Andere muren tonen de gezichten van martelaren, de gevallenen van de revolutie die Sisi heeft voltooid.

Slechts een enkele kritische noot, misschien te subtiel voor de meningenpolitie, springt eruit. 'Het licht van je ogen slaapt op straat', staat er bij een tekening van een slapend kind. Het is een verwijzing naar de voortdurende armoede onder het Egyptische volk, dat Sisi in een toespraak 'het licht van mijn ogen' noemde. Maar de aanklacht, haastig neergepend met een zwarte spuitbus, is als een laatste spriet die uitsteekt boven een gladgeschoren maaiveld.

De relatie tussen Egypte en zijn nieuwe heerser is haast symbiotisch, bijna twee jaar nadat hij Egyptes eerste gekozen president, Mohammed Morsi, heeft afgezet en een jaar nadat de Egyptenaren hem met een meerderheid van bijna 97 procent tot president hebben gekozen.

'Het licht van je ogen slaapt op straat', luidt het commentaar bij deze tekening. Beeld Cigdem Yuksel
'Het licht van je ogen slaapt op straat', luidt het commentaar bij deze tekening.Beeld Cigdem Yuksel

Doublethink

Sisi profileert zich als de vader aller Egyptenaren, de brenger van rust en welvaart voor zijn kinderen, die hem op hun beurt zullen helpen het land zijn grootsheid terug te geven. De staatsman Sisi zal de economie repareren, de voormalige veldmaarschalk Sisi behoedt Egypte voor zijn interne en externe vijanden - en dat zijn er velen. Daarom heeft hij ieders hulp nodig. Dwarsliggers vertragen de boel alleen maar.

Ex-legerleider Sisi heeft alle sporen van dissidentie uitgewist, de oppositie om zeep geholpen en - in ieder geval op het eerste gezicht - het volk als één man achter zich weten te scharen. Vertrouwend op de welhaast psychotische liefde van veel Egyptenaren voor het leger heeft Sisi hun zegen verworven. Het feit dat de legerleiding de afgelopen halve eeuw alleen maar dictators voortbracht, is overstemd door de oppermachtige staatsmedia die Sisi als de hoeder van de revolutie in het zadel hielpen.

De redenering die het volk zichzelf voorhoudt, vertoont parallellen met George Orwells begrip doublethink, waarin tegenstrijdige stellingen naast elkaar in je hoofd kunnen bestaan als waarheid. De revolutie is voltooid, het leger is terug aan de macht, leve de vrijheid, leve Sisi.

De Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi. Beeld Reuters
De Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi.Beeld Reuters

Geleerd van Mubarak

Het kantoor van het Cairo Institute for Human Rights Studies (CIHRS) wordt beveiligd door een dikke deur, een lange grendel en een elektronisch alarmsysteem. Het heeft weinig uitgehaald. De meeste collega's van Mohamed Zaree zijn naar Tunesië uitgeweken, nadat twee prominente leden met de dood werden bedreigd. Een van hen vond een briefje onder de voorruit van zijn auto: 'Vandaag ga je eraan.' Waarschijnlijk een waarschuwing van de veiligheidsdiensten, zegt Zaree, hoofd van de Caïro-afdeling van CIHRS.

Het is slechts een van de instrumenten uit de trukendoos van het regime, die het opentrekt tegen iedereen die nog tegen de stroom in zwemt. Met een repressieve wet uit 2002 in de hand dwingt het regime bijvoorbeeld mensenrechtenorganisaties en andere ngo's zich te registeren, op straffe van gevangenisstraf voor hun leden - om die registratie vervolgens dikwijls vanwege 'veiligheidsredenen' te weigeren. Media in handen van het regime beschimpen mensenrechtenactivisten als landverraders of als vazallen van vijandige staten die uit zijn op de verwoesting van Egypte.

Veel actiegroepen die strijden voor transparantie, bevordering van de democratie, onafhankelijkheid van de rechtspraak, hebben een deel van hun activiteiten gestaakt. Andere zijn vleugellam doordat personeel de druk niet meer aankan en vertrekt. Zaree is een van de laatsten die nog proberen aandacht te genereren voor de slachtoffers van Egyptes nieuwe regime. Juist nu hebben ze zijn hulp nodig, zegt hij, want de humanitaire nood is hoger dan ooit.

Graffiti in het centrum van Caïro. Beeld Reuters
Graffiti in het centrum van Caïro.Beeld Reuters

Mensenrechten op de tweede plaats

Zeker 14 duizend personen zijn de afgelopen twee jaar opgepakt; vaak zitten ze zonder aanklacht vast. Vele honderden Moslimbroeders hebben de doodstraf gekregen - het laatste slachtoffer was oud-president Morsi zelf, vorige maand. Demonstreren zonder toestemming is wettelijk verboden. Het regime runt geheime martelgevangenissen. Mensenrechtenorganisaties luiden de alarmbel over systematische seksuele mishandeling van mannen en vrouwen in politiecellen.

'Sisi heeft geleerd van de fouten van Mubarak (werd tijdens de massale opstanden van 2011 na dertig jaar afgezet, red.)', zegt Zaree, terwijl hij lurkt aan een sigaret in een stoffig kantoor vol hoopvolle posters uit het revolutiejaar 2011. 'Die liet de laatste tien jaar van zijn heerschappij ruimte open voor publiek debat, en dat leidde uiteindelijk tot zijn val. Sisi probeert nu alle kieren te dichten. De publieke ruimte is gesloten, politiek debat beëindigd.'

De enige die een breekijzer op de kieren kan zetten, is de internationale gemeenschap, zegt Zaree. 'Maar die ziet terrorismebestrijding als eerste prioriteit. Mensenrechten komen op de tweede plaats; ze doen nauwelijks wat om ons te helpen. Internationale spelers realiseren zich kennelijk niet dat het aanhoudende onrecht radicalisering juist in de hand werkt. In de Sinaï hebben we nu al een afdeling van Islamitische Staat.'

Graffiti in het centrum van Caïro. Beeld Reuters
Graffiti in het centrum van Caïro.Beeld Reuters

Wil jij terug in de tijd?

Terwijl in de noordelijke Sinaïwoestijn een gewapende opstand raast van IS-loyalisten, is in de grote steden de rust grotendeels weergekeerd. Op het Tahrirplein, het protestcentrum van weleer, hebben demonstraties plaatsgemaakt voor een reusachtige Egyptische vlag. Maar een jaar nadat Sisi zijn machtsovername heeft geformalieerd middels presidentsverkiezingen - die meer op een kroning leken -, begint het hier en daar toch weer te borrelen.

'Met dank aan Sisi is het wel veiliger geworden', zegt Mahmoud, terwijl hij een vettige doek over een leren schoen haalt. Hij dempt zijn stem, want op straat wil niemand vrijuit spreken, zeker niet onder zijn echte naam. 'Maar qua economie is er niets verbeterd. De prijzen stijgen, de armen zijn nog armer dan ze al waren. Ik verdien nu hooguit 30 pond (3,50 euro) per dag, terwijl ik zeker 100 pond nodig heb om mijn kinderen te voeden. De laatste vier jaar waren al vreselijk, maar zelfs met Sisi zie ik geen verbetering.'

Zijn collega-schoenpoetser, op vijf meter afstand, onderbreekt hem subiet. 'Wil jij soms terug naar de tijd van Mohammed Morsi?', zegt hij, zijn blik strak op Mahmoud. Die bromt nee, poetst verder. Want terug naar Morsi, de president van de Moslimbroederschap die Sisi in 2013 heeft afzette, dat wil niemand. De staatsmedia en ook vrijwel alle particuliere media - altijd al goed in het sturen van de volksstemming - geven de koers aan: voorwaarts met Sisi en niet de andere kant opkijken. Wie dat wel doet, is een verrader, een reactionair, een antirevolutionair.

Aanslag in Luxor

Een zelfmoordterrorist heeft zich woensdag opgeblazen bij het Egyptische tempelcomplex Karnak in de toeristische stad Luxor in het zuiden van Egypte. Kort na de explosie schoten agenten twee mannen dood die samen met de terrorist bij het complex waren gearriveerd. Vier mensen, onder wie twee agenten, raakten bij het vuurgevecht gewond. Toeristen in de tempel bleven ongedeerd. Het was de eerste aanslag op het complex sinds november 1997.

Murw geslagen

De terugkeer naar een repressief regime begon twee jaar geleden, toen miljoenen mensen de straat opgingen tegen het democratisch gekozen maar uiterst impopulaire bewind van Morsi. Toenmalig legerleider Abdel Fattah al-Sisi zette hem op veler verzoek af en nam de macht over. Kort daarop gaf hij de opdracht tot de meedogenloze ontruiming van een doorlopend protest tegen zijn staatsgreep, waarbij bijna duizend mensen stierven.

Sindsdien is de keuze voor het Egyptische volk duidelijk: je bent voor Sisi of tegen Sisi. De Moslimbroederschap werd tot terroristische organisatie bestempeld. Leger, politie en veiligheidsdiensten jagen op alles wat naar islamisme riekt. In het kielzog van de Moslimbroeders gaan liberalen, seculieren, socialisten de cel in - iedere kritiek wordt de mond gesnoerd door Egyptes geheime politie, die weer volop aanwezig.

Onder velen die op Sisi stemden, was ook hoop. Het volk is moe van jaren vol onrust, murw geslagen door de voortdurende cycli van geweld en regeringswisselingen. Sisi belooft stabiliteit, veiligheid en bovenal economische vooruitgang.

Vraag het de mensen in Heliopolis, een wijk die thuis biedt aan de gegoede middenklasse en het presidentieel paleis. Op de terrasjes nabij Coffee Company werken yuppen op de laptop en giechelen jongens en meisjes boven hun studieboeken. Over mensenrechtenschendingen maakt niemand zich hier erg druk. Moet je maar niet protesteren, maar je schouders eronder zetten, zoals Sisi zegt.

De voormalig president van Egypte, Mohammed Morsi tijdens zijn rechtszaak. Beeld afp
De voormalig president van Egypte, Mohammed Morsi tijdens zijn rechtszaak.Beeld afp

Een kans geven

Zelfs onder de twijfelaars in de kledingwinkeltjes en koffiehuizen is de teneur: we moeten hem een kans geven. 'Het is misschien geen democraat', zegt student handel Ahmad el-Khaleq (23). 'Maar hij doet het geweldig. Hij bereist de wereld om investeringen binnen te halen, bouwt een tweede Suezkanaal en werkt hard om ons een beter leven te bezorgen.' En vrijheid, democratie, mensenrechten? 'Al die demonstraties bezorgden ons Morsi. Gelukkig is Sisi er nu. Hij is beter dan Morsi of Mubarak.'

De vraag is hoelang Sisi de tijd krijgt. Sisi graaft dat tweede Suezkanaal, wil zelfs een nieuwe hoofdstad bouwen en heeft meer dan 20 miljard dollar gekregen van Saoedi-Arabië en de Arabische Emiraten. Maar zelfs daarmee kan hij de noodlijdende Egyptische economie niet in één jaar omturnen. En zoals bij zijn voorgangers, daalt Sisi's populariteit in gelijke tred met de levensstandaard van Egyptenaren.

In Heliopolis zijn er maar weinigen die elke dag weer van een paar euro moeten rondkomen; de middenklasse kan zich geduld veroorloven. Maar de brede straatarme onderlaag wil resultaat zien: de revolutie was toch voltooid, zei Sisi. De schoenverkoper, de toeristengids, de klantenlokker die toeristen tochtjes over de Nijl probeert te verkopen: allemaal klagen ze over hun levensomstandigheden. En het kleine beetje dát ze nog verdienen, wordt opnieuw afgepakt door een oude bekende - de politie.

Voormalig president Jacques Chirac (r) met de ex-president van Egypte, Hosni Mubarak. Beeld Reuters
Voormalig president Jacques Chirac (r) met de ex-president van Egypte, Hosni Mubarak.Beeld Reuters

Weg dagloon

Wahid weet er alles van. Werkeloos staat hij in het centrum van Caïro mensen te 'lokken' voor een tochtje op de Nijl. Even was het beter, in de nasleep van de protesten van 2011. De politie hield zich gedeisd en perste niemand af. Maar inmiddels is het weer terug bij het oude, vertelt hij bij zijn boot. Niet alleen ligt zijn handel stil, zo nu en dan komt ook oom agent langs om te zeuren dat Wahid geen vergunning heeft om plastic stoeltjes neer te zetten voor de toeristen, die nooit meer komen. Dan moet hij 30 of 40 pond betalen - weg dagloon. Ze hebben hem ook al eens opgepakt, omdat hij protesteerde. Gewoon, een paar dagen cel zodat hij voortaan z'n brutale mond houdt.

Wahid hoopt op nieuwe protesten, zegt hij na een vluchtige blik over zijn schouder. Zeker als de economische situatie zo blijft. Maar ook hij erkent dat mensen moe zijn. Moe en bang. De 'muur van angst', de psychische blokkade die Mubarak en zijn voorgangers opbouwden en die betogers de afgelopen jaren zeiden te hebben afgebroken, is volgens Wahid nog niet helemaal terug. 'Maar het regime begint hem wel weer op te bouwen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden