Na een half jaar dromen loopt de koffiemachine vast

Het zag er zo mooi uit voor D.E Master Blenders 1753. Maar na de beursgang rijgen de drama's zich aaneen en gaat het bedrijf over in Duitse handen.

Als Michiel Herkemij, bestuursvoorzitter van D.E Master Blenders 1753, op 9 juli 2012 de gong slaat bij de beursnotering van het koffiebedrijf, is de strijd om het zelfstandig voortbestaan van het bedrijf al weken gaande. Een strijd waar het koffiebedrijf, bij het publiek bekend als Douwe Eberts (DE), helemaal niet op is voorbereid.


Al vóór de officiële beurshandel begint, heeft een Duits bedrijf, Joh. A. Benckiser (JAB), bekendgemaakt 12,2 procent van de aandelen te hebben bemachtigd. Niemand binnen Douwe Egberts had daar van tevoren rekening mee gehouden. 'Dat was een verschrikkelijke verrassing', zegt Kees van Lede, destijds commissaris bij Douwe Egberts. De afloop van dat gevecht wordt vanmiddag officieel bekend: DE wordt weer van de beurs gehaald.


Maar op die maandagochtend is de stemming feestelijk. Premier Rutte is erbij. Premiers komen anders nooit bij beursgangen, maar nu wel. President-commissaris Jan Bennink prijst de premier uitvoerig: 'Dat we hier in Amsterdam staan, is grotendeels te danken aan de inspanningen van premier Rutte.'


Vijftien maanden voor die gongslag komt Bennink al bij Rutte op bezoek. Samen met Marcel Smits. Beide mannen leiden op dat moment het Amerikaanse concern Sara Lee: Bennink als voorzitter van de commissarissen (chairman), Smits als voorzitter van de raad van bestuur (CEO).


Sara Lee bestaat op dat moment nog uit twee activiteiten: vleesfabrieken in Amerika, en koffie en thee. Hun missie is het om het concern in die twee delen te splitsen en het hoofdkantoor in Chicago, dat louter nog een kostenpost is, te sluiten.


Smits kent Rutte al van Unilever, waar ze allebei werkten, en een beetje van de VVD, waar Smits weleens wat steun verleende bij fondsenwerving. Dus belt Smits de premier op zijn mobieltje met de boodschap dat hij wilde langskomen, met Jan Bennink, om te praten over een 'mogelijke vestiging' van Douwe Egberts in Nederland. Rutte: 'Natuurlijk kerel, kom maar naar het Torentje.' Hij geeft het Netherlandse Foreign Investment Agency, de dienst die buitenlandse bedrijven naar Nederland moet halen, opdracht alles uit de kast halen om het bestuur van Sara Lee te overtuigen van de voortreffelijkheden van Nederland als vestigingsplaats.


Toneelstukje

Het is een toneelstukje. Sara Lee heeft al begin 2011 besloten dat DE naar Nederland gaat. Elke andere oplossing zou het concern komen te staan op een gigantische belastingaanslag. Maar het is altijd handig om zo'n premier voor je te laten werken, natuurlijk.


Zo stond ook allang vast dat DE naar de beurs zou gaan door het aandeel Sara Lee om te ruilen voor twee aandelen: een aandeel in Hillshire Brands (de Amerikaanse vleesfabrieken) en een aandeel in wat toen nog Coffee Tea Co heette. Elke andere oplossing zou, alweer, leiden tot een gigantische belastingaanslag.


Douwe Egberts maakte al sinds 1978 deel uit van het Amerikaanse concern Sara Lee. Het besluit om het concern te splitsen was al genomen toen Jan Bennink in januari 2011 werd aangetrokken als de nieuwe voorzitter van het concern.


Bennink meldt zich al snel als kandidaat om na de afsplitsing president-commissaris te worden bij 'Coffee Tea Co', zoals het af te splitsen DE bij Sara Lee wordt aangeduid. Niemand heeft daar problemen mee, zegt een betrokkene. 'Hij lag goed bij Europese beleggers en dat was voor DE heel belangrijk.' Oud-commissaris Kees van Lede, zegt geen enkele aanwijzing te hebben dat Bennink het Numico-scenario in het hoofd had: een bedrijf reorganiseren, oppimpen en dan verkopen. 'Anders was ik meteen afgetreden.'


Numico: daarmee vestigde Jan Bennink zijn naam. Toen hij er bestuursvoorzitter werd, maakte hij het bedrijf binnen een paar jaar rijp en verkocht het in 2007 aan Danone. Hij toucheerde daarvoor 83 miljoen euro, nog steeds het Nederlands record.


Kopers ronselen

Zodra hij zijn benoeming tot 'chairman' bij Douwe Egberts op zak heeft, gaat Bennink op zoek naar een CEO (voorzitter van de raad van bestuur). Hij schakelde de headhunter Egon Zehnder in, dezelfde die hem aan Sara Lee had gekoppeld. Egon Zehnder kwam al snel met de naam van Michiel Herkemij, op dat moment manager van Heineken in Mexico, iemand met een flinke internationale ervaring. In september 2011 stond daarmee de top van DE vast: Bennink als chairman en Herkemij als CEO.


Bennink formeert een team van vertrouwelingen die hij bijna allemaal nog kent van Numico. Zij zijn met velen: Michel Cup, de financiële man; Onno van Klinken, bedrijfssecretaris; Michiel Quarles van Ufford, woordvoerder; Rogier Rijnja, personeelsbaas; Robin Jansen, investor-relations; later Rob Zwartendijk, commissaris, en Luc Volatier, chef inkoop.


Bennink kiest voor het Angelsaksische bestuursmodel: directie en commissarissen vormen één raad. Herkemij is de enige 'executive' (directeur) in die raad. Bennink kan vrijwel dagelijks aan de touwtjes trekken. Herkemij houdt zich, in die periode vóór de beursgang, onder meer bezig met de keuze voor een naam. Uit duizenden koos hij voor: D.E Master Blenders 1753.


In eerste aanleg hoeven er geen investeerders te worden gelokt voor de beursgang van DE. Elk aandeel Sara Lee wordt immers eenvoudig in tweeën geknipt. Maar de Amerikaanse aandeelhouders zullen zeker van dat Europese aandeel af willen, is de inschatting, en dus moeten er toch kopers worden geronseld.


Een kolfje naar Benninks hand. Overtuigen kan hij. In de Amsterdamse Westergasfabriek laat hij in maart 2012 beleggers en analisten invliegen voor een gelikte show, waar natuurlijk ook Herkemij mag schitteren. Volgens insiders zou alleen al de show zelf meer dan 5 miljoen euro hebben gekost.


Voor zover bekend is JAB op die bijeenkomst niet aanwezig. JAB is het financieringsvehikel van de steenrijke familie Reimann, die hun zaak laten besturen door de Nederlander Bart Becht (ex-Reckitt Benckiser). De familie wordt gesteund door families gelieerd aan de bierconcerns SABMiller en ABInbev.


Als JAB zijn belang in Douwe Egberts meldt, laat het weten geen meerderheidsbelang na te streven. Maar de feiten suggereren anders. Als Becht in juli het Amerikaanse concern Peet's Coffee and Tea koopt voor 1 miljard dollar (754 miljoen euro), lijkt duidelijk dat hij echt op koffie uit is. In december koopt hij een tweede Amerikaans koffiebedrijf, Caribou, voor 340 miljoen dollar.


Bij Douwe Egberts zijn de zenuwen strak gespannen. Jan Bennink ziet zijn plannen voor zijn ogen verkruimelen. Als hij zijn Numico-scenario wil uitvoeren, heeft hij twee dingen nodig: tijd en successen. Tijd gunnen de Duitsers hem kennelijk niet.


En successen? De eerste maanden van DE zijn bezaaid met drama's. Meteen na de beursgang is het raak, of beter: mis. Het bedrijf onthult op 1 augustus dat zijn Braziliaanse dochterbedrijf jarenlang heeft gefraudeerd. De omzet is kunstmatig omhoog gestuwd. Beleggersvereniging VEB is ziedend, vooral omdat DE al op de hoogte was van de fraude voordat het bedrijf naar de beurs ging, en eist schadevergoeding.


Bennink en Herkemij lopen elkaar steeds meer voor de voeten. In de media roept Bennink dat Douwe Egberts, nu nog de derde speler in koffie na Nestlé en Kraft, snel nummer twee zal worden. Dat is onmogelijk: Kraft is in koffie ruim twee keer zo groot als DE. Herkemij moet de grootspraak wegmasseren. 'We gaan Kraft inhalen in winstgevendheid', probeert hij Benninks gezicht te redden.


Beide mannen hebben er een handje van de zwakten van DE te etaleren en er een ander de schuld van te geven. Herkemij zegt dat onder Sara Lee het bedrijf is 'uitgeknepen als een citroen'. Sterker nog: Sara Lee verminderde de koffie in de Senseo-pads, DE's belangrijkste merk, met 15 procent. Hij, Herkemij, heeft die 15 procent er meteen weer bij laten doen. Jan Bennink maakt de schade aan het merk nog groter door te stellen dat Senseo nog steeds 'nou ja, oké' is, maar zeker niet 'wow'. De verpakking 'ziet er gewoon slecht uit', zegt hij, terwijl die op dat moment net helemaal is vernieuwd.


Aan de kant geschoven

Eind oktober komt het bedrijf met zijn eerste kwartaalcijfers. Over winst wordt nog niet gerapporteerd, maar de omzet groeit trager dan de inflatie. De onrust onder beleggers groeit. En JAB meldt inmiddels 15 procent te bezitten.


VEB'er Errol Keyner denkt dat Jan Bennink pas in deze periode zijn Numico-scenario laat varen. 'Hij merkte dat het moeilijker was dan hij dacht. Hij zag dat JAB zeer serieus en sterk was. Ik denk dat hij heeft gedacht: misschien kan ik er beter snel een goed bod uit halen.'


Alles wat volgt, wijst daarop. Op 15 november 2012 houden Bennink en Herkemij een presentatie voor een groep beleggers, onder wie alle hoge pieten van JAB: Bart Becht, Peter Harf en Olivier Goudet. Bennink en Becht kennen elkaar goed; het is bijna ondenkbaar dat ze elkaar niet zouden hebben gesproken. Maar de officiële lezing is: geen woord gewisseld.


Kort daarna, op 10 december wordt Herkemij ploseling aan de kant geschoven. De officiële reden is dat het hele bestuur, uiteraard met uitzondering van Herkemij, vindt dat het bedrijf niet snel genoeg verandert. Dat er niet genoeg managers plaats hebben gemaakt, al heeft Herkemij op dat moment al eenderde vervangen.


Herkemij laat zich later één keer uit over de periode kort voor zijn ontslag: 'Op een gegeven moment worden agenda's veranderd en komt er een beweging vanuit de chairman om te verkopen voor een heel hoge premium', zegt hij.


Bennink wordt tijdelijk CEO. Op diezelfde tiende december besluiten de commissarissen tot een beloningspakket dat volgens Keyner van de VEB gericht is op succes op korte termijn. 'Dat kon maar één ding betekenen: DE moest worden verkocht.'


Bennink laat daarna niets heel van zijn ontslagen CEO. Bij de presentatie van de halfjaarcijfers, op 27 februari van dit jaar, snoeft hij: 'Ik huurde de verkeerde man in. Ík maakte die fout, en ík zal hem herstellen.'


Maar van herstel is in die halfjaarcijfers geen spoor. De winst gaat omlaag, maar dat wordt nog goedgemaakt door een belastingdaling. De omzet stagneert, erger: dat zal voorlopig zo blijven. DE is praktisch tot stilstand gekomen. Weliswaar heeft Bennink in no time het hele middenmanagement vervangen, maar hij erkent dat dat ten koste is gegaan van productvernieuwing. Met tjakka-taal probeert hij zijn aandeelhouders op te peppen: 'Speed is the name of the game.'


En snel is hij, al is dat in een andere sport dan de aandeelhouders vermoeden. Op dat moment heeft hij al drie gesprekken gehad met JAB over een complete overname, het eerste al op 31 januari van dit jaar. Pas op 28 maart worden JAB's overnameplannen bekendgemaakt. De prijs lijkt goed, de beurskoers schiet meteen omhoog. Eerst is sprake van 12,75 euro, maar Bennink sputtert en het wordt 12,50 euro, een premie van 35 procent bovenop de beurskoers. Financieel analisten bekijken het nuchter: het had DE waarschijnlijk wel een jaartje gekost om op eigen houtje die koers te bereiken.


Juridische truc

Bennink formeert een onderhandelingsteam met een meerderheid van Numico's: hijzelf, Michel Cup, Onno van Klinken, commissaris Rob Zwartendijk. Ook president-commissaris Norman Sörensen en bedrijfsstrateeg Tom Hansson zitten er in.


Bennink laat zich souffleren door drie Amerikaanse banken: Lazard, Goldman Sachs en JP Morgan. Opvallend is de meegaandheid van DE. JAB moet 95 procent van de aandelen DE bemachtigen om het bedrijf van de beurs te kunnen halen. Dat wordt heel moeilijk, want de Amerikaanse aandeelhouders lijken die stukken te zijn vergeten. De kans dat zij worden aangemeld, lijkt klein.


DE's huisjurist, Jan Louis Burggraaf van Allen & Overy, die zelfs bijna nog commissaris bij DE was geworden, verzint een ingewikkelde juridische truc waardoor DE van de beurs kan worden gehaald, ook als slechts 80 procent van de aandelen wordt aangemeld.


Keyner van de VEB: 'Bennink had JAB niet moeten helpen, hij had moeten zeggen: als je zekerheid wilt hebben, moet je een hogere prijs bieden.' Maar, denkt Keyner: Bennink kiest ervoor een snel succes te boeken, waarmee hij veel geld verdient (hij krijgt een overnamepremie van 5,7 miljoen euro) en waarmee de aandeelhouders tevreden zullen zijn.


Dat blijkt een juiste taxering. Op de aandeelhoudersvergadering van 31 juli stemden nog relatief veel aandeelhouders tegen de plannen, maar de overgrote meerderheid was er voor. 'Iedereen heeft gewonnen', reageren de kleine aandeelhouders.


Iedereen? Dat vindt Kees van Lede niet. Van Lede was commissaris tot 18 februari dit jaar, twee weken na de eerste officiële gesprekken tussen Bennink en JAB. De redenen voor zijn vertrek, daar laat hij naar raden. Maar of de overname goed is voor iedereen? Voor de aandeelhouders misschien, en voor het management.


'Maar wat denk je van het bedrijf? Dat gaat drie keer in twee jaar over in andere handen. Eerst nog bij Sara Lee, een sterk gecentraliseerd bedrijf. Toen kwam het op eigen benen en mochten ze zelf bepalen hoe ze het deden. Maar dat was maar een droom van een half jaar. Nu moeten ze weer afwachten hoe de Duitsers het gaan doen. Elke keer een ander beleid, dat is nogal desoriënterend. Ik vind het verschrikkelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden