Na dit kabinet is er geen kenniseconomie meer

Vorige week had ik het genoegen staatssecretaris Halbe Zijlstra twee keer te horen spreken. Het gaf mij een goed inzicht in de merkwaardige logica van het kabinet en deed me beseffen dat ons land zijn vooraanstaande positie in wetenschappelijk onderzoek en hoogwaardig bedrijfsleven gaat inleveren.


Op dinsdag zette Zijlstra 'onze' Nobelprijswinnaar André Geim in het zonnetje tijdens de jaarlijkse Nederlandse natuurkundedagen. Hij benadrukte dat deze prijs een rechtstreeks gevolg was van het hoge niveau waarop wetenschappelijk onderzoek in Nederland wordt verricht. In dezelfde toespraak legde hij uit dat ASML, een bedrijf dat unieke machines produceert voor de computerchip-industrie, zijn grote winsten (1 miljard euro over 2010) mede te danken heeft aan baanbrekend Nederlands onderzoek. Hij pleitte ervoor om voort te gaan op deze weg: door vrij, academisch onderzoek van het hoogste niveau zal de Nederlandse economie blijven groeien. Daarmee sloot hij aan bij de ambitie van dit kabinet om Nederland in de toekomst tot de top-5 van kenniseconomieën in de wereld te laten horen.


Vrijdagmiddag zag ik Zijlstra op het Malieveld tijdens een demonstratie van studenten en academisch personeel. Hier verdedigde hij grote bezuinigingen op het hoger onderwijs tegenover een vijandig publiek. Dapper, dat moet gezegd, maar ook een mooi voorbeeld van 'spin'. De bezuinigingen worden door Zijlstra namelijk gepresenteerd als een boete op 'langstuderen.' Wie te lang over zijn studie doet, moet meer betalen. De meeste Nederlandse burgers zullen hier weinig problemen mee hebben. We moeten toch allemaal inleveren?


Met zijn optreden op het Malieveld is het Zijlstra gelukt de aandacht af te leiden van de overige, keiharde bezuinigingen op academisch onderwijs en onderzoek. Het is namelijk om deze laatste plannen dat eenderde van de Nederlands hoogleraren zich afgelopen vrijdagochtend verzamelde in Den Haag. Zo'n protest is uniek; professoren gaan niet zo snel de barricades op. De ergernis is dan ook groot. Dit kabinet heeft namelijk besloten om hoger onderwijs en onderzoek met honderden miljoenen euro's te korten. Ook deze bezuiniging wordt gepresenteerd als een boete op langstuderen. Voor elke student die te lang blijft hangen, krijgt de universiteit een boete. Klinkt logisch.


Toch is het voor academici duidelijk dat deze reden niets anders is dan een stok om de hond mee te slaan. Het kabinet wil korten en daarmee basta. Dit is gemakkelijk te illustreren. In eerste instantie had Zijlstra een vrij grote groep studenten als 'langstudeerder' gedefinieerd. Na enige discussie werd de definitie aangescherpt en werd de groep langstudeerders kleiner. Maar in de boekhouding van de staatssecretaris bleef de totale korting gelijk: de boete per student werd gewoon verhoogd. Tja.


Al 30 jaar investeren we nauwelijks in academisch onderwijs en onderzoek. Het feit dat wij nog niet zijn afgegleden in de rij van kenniseconomieën is voor een groot deel te danken aan de creatieve onderzoekers en hoogleraren op onze universiteiten en onderzoeksinstituten. Waar de meeste landen (denk aan China, Brazilië, maar ook Europese buren) beseffen dat investeren in onderzoek uiteindelijk leidt tot een sterke, dynamische economie, lijken wij dat te zijn vergeten. We gaan ervan uit dat ASML, Shell, Philips en Unilever er altijd zullen zijn. Maar wat moeten deze bedrijven als ze geen creatieve academici kunnen vinden voor hun hoogwaardige onderzoek? Die gaan naar het buitenland. En hoe kunnen we verwachten dat er een nieuw ASML zal opstaan als er geen ruimte is voor vrij, origineel onderzoek aan universiteiten? Het kan hard gaan in een kenniseconomie. Naar mijn mening staat de onze op het punt om te kantelen in de verkeerde richting.


Óf we kiezen ervoor om geen hoogstaande kenniseconomie meer te zijn en laten de bezuinigingen doorgaan. Ik daag het kabinet uit om eerlijk te zijn over die keuze, tegenover deze en volgende generaties. Óf we investeren in onderwijs en onderzoek en verzekeren ons van een ijzersterke economie nu en in de toekomst. Ik hoop dat Halbe Zijlstra zich daarbij door zijn eigen woorden, dat wil zeggen die van de natuurkundedagen, zal laten inspireren.


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden