Weblog

Na dit boek vergeet je Hendrik Witbooi niet meer

Een van de eerste volkerenmoorden werd gepleegd door Duitse koloniale militairen in het huidige Namibië, ruim een eeuw geleden. Die misdaad is in de vergetelheid geraakt, door de tragedies die volgden in Europa. Conny Braam brengt een eerbetoon aan een van de leiders van het verzet, Hendrik Witbooi. Hier op het Afrikablog een uitgebreide versie van de korte recensie uit de papieren Volkskrant.

Kapitein Hendrik Witbooi (midden) leidde het verzet van de Witboois tegen de Duitse koloniale bezetters in Namibië. Beeld nb



Conny Braam, Ik ben Hendrik Witbooi, uit. Atlas Contact, isbn 9789025447182, 19,99 euro

Een brievenschrijver. Dat was de verzetsheld Hendrik Witbooi (1825 - 1905) het liefst. Hij speelde een sleutelrol in een van de grootste drama's in de recente geschiedenis, de volkerenmoord door de Duitse kolonisator in toenmalige Zuidwest Afrika, nu Namibië. Die slachtpartij geldt onder historici nu als de eerste moderne genocide, nog voordat het woord was uitgevonden. Maar buiten Namibië is die genocide grotendeels in de vergetelheid geraakt.

De prachtige, zorgvuldig geformuleerde brieven van Witbooi aan zijn vijanden vormen de rode draad in de biografische roman 'Ik ben Hendrik Witbooi' van Conny Braam (voorheen het gezicht van de anti-apartheidsbeweging, daarna schrijfster). Ook zijn handschrift met krullen was zorgvuldig - hij miste zijn rechterduim. Lezen en schrijven had hij pas op zijn 40ste geleerd van een zendeling die in zijn nederzetting was verschenen. Het werd zijn passie.

Braam las de brieven in Namibië en vertaalde en bewerkte er enkele voor haar boek. Het bijzondere daaraan is dat er uit die tijd weinig door Afrikanen geschreven bronnen zijn, en Braam zo uit eerste hand beschikt over een Afrikaans perspectief. Ze sprak ook met nazaten (zoals de 86-jarige achterkleindochter en de jonge rapper Simon Witbooi, bekend onder de artiestennaam HemelBesem, die onlangs in Nederland zijn woordkunst vertoonde).

Braam schreef eigenlijk meer een inlevend geschiedenisboek dan een roman. Ze geeft een minutieuze reconstructie van de betrekkingen tussen Hendrik Witbooi en de beginnende Duitse kolonialen die als amateurs te werk gaan.

Een belangrijke rol speelt de kleurrijke loser Ludwig Conradt, een avonturier die een conservenblikindustrie wil opzetten in het niets met stinkende gevolgen, allerlei handeltjes opzet en uiteindelijk maar fotograaf wordt. Braam kon putten uit de memoires van deze alcoholist.


Beeld AtlasContact
Hendrik Witbooi (op stoeltje) met een groep van zijn strijders. Beeld nb

De Witboois zijn een stam van het volk de Xhoisan (vroeger de Hottentotten en Bosjesmannen genoemd), die uit de Zuid-Afrikaanse Kaapregio werden weggejaagd. De nomadische jagers en verzamelaars trokken onder Hendriks grootvader Kido naar het noorden en bleven steken in een dor gebied in het huidige Namibië, in de streek Namaqualand waar meer Xhoisan-stammen, samen het Nama-volk, leefden. Ze spraken Kaaps-Hollands, naast hun eigen talen, vandaar die malle bijnamen - 'de Veldschoendragers, de Bethaniërs, de Franzmann, de Bondelswarts. Hendrik Witbooi heette eigenlijk !Nanseb /Gâbemab, met klikklanken.

Hij wil zijn Witboois en hun vee verder naar het noorden leiden, voorbij het land van de Herero, naar het grensgebied met Angola. Een bijbelse onderneming voor Hendrik die dat boek grondig heeft bestudeerd en er houvast aan vindt naast het oude geloof in Tsui-//goab, de schepper van de Xhoisan. Het brengt hem in aanvaring met de koning van de Herero, de Maharero. Eerst lijken de diplomatieke brieven een vrije doortocht te garanderen; dan slaan de Herero-krijgers toe en doden daarbij twee van Hendriks zonen. Waarom? Hij weet het niet.

Volgens Braam hebben de Duitsers de Maharero misleid. Het misverstand is zo de reden waarom eerst de Herero tegen de Duitse kolonisator in opstand komen en de Witboois zich pas een jaar later bij de opstand aansluiten. Dat doen ze vanuit een bergachtig gebied aan de rand van de Kalahari-woestijn, waar ze sinds hun mislukte tocht naar het noorden rondtrekken en zich met succes hebben verzet tegen Duitse pogingen hen te onderwerpen.


Paul Maherero, de vorst van het Herero-volk, rivaal van Hendrik Witbooi, die de opstand tegen de Duitsers begon.Zijn volk werd voor 80 procent uitgeroeid. Beeld nb

Aan Duitse kant is er iets veranderd. De keizerlijke afgezant Göring is vertrokken (zoontje Hermann wordt kort daarop geboren), de nieuwe gouverneur Leutwein wordt voorbijgestreefd door een militaire commandant die met een groot leger door de agressieve keizer Wilhelm II naar de kolonie wordt gestuurd om een eind te maken aan de roofovervallen door de Herero op Duitse kolonisten en handelsposten.

Deze generaal, Lothar von Trotha, zal de geschiedenis ingaan als een wrede massamoordenaar, aanhanger van de toen nieuwe rassenleer. Hij is de eerste die een 'vernietigingsbevel' geeft aan zijn militairen, later gezien als voorloper van de Holocaust.

De Herero-strijders, die tot dan toe de sullige Duitsers steeds te slim af waren, worden in 1904 met moderne mitrailleurs verrast en afgeslacht. Duitse soldaten maken jacht op de vluchtende Herero's en steken met bajonetten oude mannen, vrouwen en kinderen dood. De overlevenden worden opgesloten in concentratiekampen.

Hendrik Witbooi en zijn strijders lokken het Duitse leger later in een vallei en laten zich niet neermaaien. Braam beschrijft die heroïsche strijd indringend, de vindingrijkheid die de Duitsers in vertwijfeling brengt.

Maar de strijd is tot mislukken gedoemd. De verliezen zijn groot, het water en het voedsel raken op, de enige vluchtweg is de woestijn in. Dan krijgt Hendrik, 80 inmiddels, een kogel in zijn been bij een verder onbeduidend schietpartijtje en sterft aan bloedverlies. De opstand valt uiteen. De Witboois die zich overgeven, verdwijnen ook in concentratiekampen.

Braam besluit haar boek met een beschrijving van die weerzinwekkende afloop. Op een eilandje, Shark Island, laten de Duitsers de Witbooi- en andere gevangenen stenen hakken en doodgaan. Het is het eerste 'vernietigingskamp'. Naar schatting 80 procent van de Herero's (65 duizend mensen) en de helft van de Nama's (tienduizend) zijn uitgemoord.

Er ontstaat in Duitsland, in de greep van de rassentheorieën, een handel in Namibische schedels voor 'wetenschappelijke' schedelmetingen. Weerzinwekkende ansichtkaarten met foto's van lijken, lynchpartijen, uitgemergelde Namibiërs en gevangen meisjes liefst met blote borsten worden in Duitsland een perverse rage.

Wie 'Ik ben Hendrik Witbooi' leest, vergeet deze tragedie niet meer.


Generaal Lothar von Trotha. Beeld nb
Standrechtelijke executies door het Duitse leger. Beeld nb
Auteur Conny Braam met Simon Witbooi, bekend als de rapper Hemelbesem, vierde generatie nazaat van Hendrik, tijdens de presentatie van het boek op 4 oktober 2016. Beeld Hans Mooren, ZAM
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden