Na de zege en de knuffel komt altijd de klap

Traditioneel grote partijen weten het bij voorbaat: nieuwkomers komen niet aan de formatietafel...

den haag Een kleine partij die ineens de grote winnaar wordt. Niemand kan eromheen, is het mantra van de zittende macht. Of toch wel? De politieke kaste snuffelt aan de nieuweling, en zoekt naar argumenten om deze winnaar te dumpen of juist te omarmen.

Op het Binnenhof is dit snuffelritueel inmiddels ingeburgerd. Achtereenvolgens wonnen de LPF en de SP. Relatief onervaren politieke partijen die spectaculair groot werden. Als het stof na de verkiezingen is neergedaald, en het establishment is bijgekomen van de schrik, krijgen ze een ontvangst met alle egards in de donkere achterkamer van de democratie.

Het is immers een ongeschreven regel dat de grootste partij de mogelijkheden aftast. De kans dat de kleinste uiteindelijk toch sneuvelt, is groot. Vier jaar geleden werd de SP (die van 9 naar 25 zetels ging) de deur gewezen. Nu zegt Geert Wilders van de PVV (van 9 naar 24) dat ook hij niet wist door te stoten als regeringspartij.

Acht jaar geleden kwam de Lijst Pim Fortuyn (LPF) vanuit het niets met 26 zetels in het parlement. Kort daarvoor was lijsttrekker Pim Fortuyn vermoord, de onbekende Mat Herben werd als onderhandelaar namens de LPF naar voren geschoven.

De VVD had toen zware klappen gekregen en viel terug naar 24 zetels. ‘Wij hebben recht noch plicht tot regeren’, zei VVD’er Zalm daarover. De toen nog nieuwe CDA-leider Jan Peter Balkenende betichtte de VVD van het ‘spelen van politieke spelletjes’. De liberalen zouden volgens hem expres de formatie vertragen.

Opvallend genoeg is het nu het CDA dat de zware klappen krijgt, én de zwarte piet krijgt toegespeeld. De christen-democraten, luidt nu de beschuldiging, willen niet.

Uiteindelijk schoof de VVD wél aan bij de LPF en het CDA. Herben werd ontvangen door de licht stoïcijnse informateur Piet Hein Donner (CDA). ‘Ik moest Donner op zijn gemak stellen’, zegt de oud-LPF’er. ‘Waren wij die verderfelijke revolutionairen? Nee dus. Ik heb hem verteld over onze ideologie en ook de boeken van Pim uitgedeeld. Koningin Beatrix heb ik die ook gegeven. Ik voelde me net een boekhandelaar.’

Daar zat Herben, tussen de ervaren onderhandelaars, onder wie ‘veel animositeit’ heerste. Zat hij in de gang van de Eerste Kamer op een bankje: ‘De ene dag schoof Balkenende aan, die zei: de VVD hebben niet de normen die wij delen. De dag erna kwam Zalm: het CDA is onbetrouwbaar.’

Maar er werd gebouwd aan een vertrouwensband. Herben ziet de ontmoetingen als ‘plezierig’. Het wilde wel eens voorkomen dat ze om vier uur klaar waren met onderhandelen, terwijl de journalisten om vijf uur waren besteld. Naar buiten gaan, kon niet. ‘Dan denkt de pers dat je ruzie hebt hè.’ De heren dronken dan nog maar een glaasje. ‘Jan Peter wilde korenwijn, Gerrit een goeie whisky en ik een glaasje Riesling. We lieten bitterballen en ossenworst komen. We spraken over onze gezinnen. Dat was investeren in de relatie.’

Het kabinet met de LPF kwam er, maar sneuvelde na 87 dagen. Maar de traditionele partijen probeerden het in elk geval wel. Voormalig SP-leider Jan Marijnissen heeft wel een verklaring waarom de instabiele LPF mocht regeren. ‘Als Fortuyn niet was vermoord, dan had de LPF niet geregeerd. De gevestigde orde was bang voor een volksopstand. Als Pim was blijven leven, had hij oppositie willen voeren om zijn organisatie op te bouwen.’

In 2006 kwam de grote regeerkans voor de SP. De PvdA had een dreun gekregen, en nu rammelden de socialisten aan de poort. Maar daags na de verkiezingen kwam al de koude douche. Volgens Marijnissen zei informateur Rein Jan Hoekstra: ‘Het gaat wel heel moeilijk worden, Jan.’

Balkenende (CDA) kwam met een lange lijst niet-onderhandelbare punten: geen onderzoek naar de oorlog in Irak, geen referendum naar de Europese Grondwet, marktwerking in de zorg. ‘Balkenende wilde zijn erfgoed van zijn vorige kabinet behouden. Er waren tussen het CDA en de SP ook wezenlijke verschillen, dat zal ik niet ontkennen. Hij kon heel geloofwaardig zeggen dat de verschillen te groot waren.’

Anders lag dat voor die andere partij aan tafel: de PvdA. ‘Die had moeten zeggen: wij doen alleen mee als ook de SP, de grote winnaar, aan tafel zit.’ Dat gebeurde niet, en Marijnissen verliet het toneel. ‘Later bleek dat Verhagen van het CDA en PvdA’er Tichelaar al lang de afspraak hadden gemaakt: wij doen het samen.’

Jacques Tichelaar zegt dat de informateur stelde dat er ‘onoverbrugbare verschillen’ waren tussen het CDA en de SP. Hij ontkent heimelijk afspraakjes te hebben gemaakt. ‘Het gedachtengoed van de SP zat in mijn hoofd bij het formuleren van het regeerprogramma. Een partij die zo gewonnen heeft...’

...Valt alsnog buiten de boot. Dat bewijst nu ook het ritueel dat rond de PVV van Wilders plaatsheeft.

Marijnissen: `Je kan van Rutte zeggen wat je wilt, maar hij is wel een fatsoenlijk man. Hij gaat niet met Wilders’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.