reportage

Na de kolenmoord een Tesla-fabriek

Berlijn wil af van de Duitse bruinkoolverslaving. Het klimaat vraagt erom. De kolencentrales moeten binnen twee decennia dicht, luidt het advies. Het betekent de dolksteek voor de Oost-Duitse mijnstreek Lausitz. Daar dromen ze nu van een gigantische accu-fabriek.

Het kolenveld Nochten, nabij het stadje Weisswasser. Op de achtergrond de kolencentrale Boxberg. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

In oktober vorig jaar schenen vanuit de Duitse stad Cottbus de lichtkegels van pakweg achthonderd zaklampen de avondhemel in. Het was een signaal aan Elon Musk, inderdaad, de bestuursvoorzitter van de elektrische-autofabrikant Tesla uit Californië. Sinds Musk vage plannen heeft geopperd voor een ‘giga batterijenfabriek’ in Europa, stromen de open sollicitaties binnen.

Ook een groep ondernemers uit Cottbus, een stad met nipt 100 duizend inwoners, besloot een gooi te doen. ­Namens de Lausitz, de streek waar je ­terechtkomt als je op de snelweg tussen Berlijn en Dresden halverwege een afslag naar het oosten neemt. ‘We zijn misschien de meest onverwachte sollicitant’, zegt Jens Taschenberger (46), een van de initiatiefnemers. Taschenberger, eigenaar van een klein pr- en communicatiebureau, bedacht de actie met een paar kennissen. Allemaal middenstand en allemaal bevreesd voor het zwaard van Damocles dat de Lausitz boven het hoofd hangt.

Het zwaard, dat is het vorige week verschenen rapport van de Duitse ­kolencommissie. Vandaag wordt het advies officieel overhandigd aan de regering van Angela Merkel. Met oog op de klimaatdoelen moet het in Duitsland in 2038 gedaan zijn met de energie uit bruinkool, adviseert de commissie. En met een beetje goede wil kunnen de CO2-uitwasemende kolencentrales al in 2035 tot het verleden behoren.

Bruinkoolwinning in Jänschwalde. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

De Lausitz is een van Duitslands belangrijkste energieleveranciers, in feite de Oost-Duitse tweelingbroer van het Ruhrgebied. Het is een twee-eiige tweeling, waarbij vooral de verschillen opvallen. In Noordrijn-Westfalen voerde steenkool de boventoon; op de grens van Brandenburg en Saksen wordt alleen bruinkool gedolven. Het Ruhr­gebied is een rijgsnoer van miljoenen­steden; de Lausitz is ronduit landelijk. In het Sorbisch, de taal van de Slavische minderheid die er eeuwen geleden neerstreek, betekent Lausitz ‘vochtige weide’.

Maar het voornaamste verschil is dat in het Ruhrgebied de kolen al ­decennia op hun retour zijn. In de Lausitz is bruinkool nog altijd het fundament van de regionale economie en flink winstgevend bovendien.

Taschenberger noemt het hele plan ‘klimaatpopulisme’. Zoals veel mensen in de regio is hij van mening dat de ­wereld niet zal vergaan als de centrales rond Cottbus een paar decennia langer draaien. Genoeg tijd om te zorgen dat de Lausitz de economische catastrofe ­bespaard blijft die het Ruhrgebied trof nadat de zware industrie er grotendeels was verdwenen. Anderzijds, zegt ­Taschenberger, willen we ‘laten zien dat we hier meer kunnen dan jammeren’. Vandaar de Tesla-actie. Het naderend einde van een tijdperk is onherroepelijk ook een nieuw begin.

De romantiek van het kolenveld

De Lausitz heeft iets te verliezen, dat zie je als je er rondrijdt. De dorpen en stadjes, onder de damp uit de koeltorens, zitten goed in de verf, het winkelaanbod is aanzienlijk, er zijn scholen en kinderdagverblijven.

Aan de rand van uitgestrekte dagbouwveld Nochten, ligt het stadje Weisswasser. Daar loopt Richard Wisch­niowski (87), over de stoep van de Albert Schweizerring, die, zo vertelt hij, vroeger de Leninring heette. Tot zijn pensioen in 1991 heeft Wisch­niowski in de bruinkool gewerkt, als machinist op de kolentreinen. ‘We ­reden naar de brikettenfabriek, daar gaan alleen de beste kolen naartoe. Prachtige, pure kool.’

Richard Wisch­niowski, oud-machinist op kolentreinen. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

In de DDR stond de Lausitz hoog in aanzien. ‘Het leven was hier zó goed.’ Wischniowski ging altijd op de fiets naar zijn werk. En op de terugweg bosbessen zoeken. Of paddenstoelen. ‘Een keer ontdekte ik een heuvel vol cantharellen. Honderden. Ik had geen tas bij me, dus heb ik mijn hemd uitgetrokken en er een knapzak van gemaakt en ben ik met ontbloot bovenlijf naar huis ­gefietst.’ Zijn ogen glinsteren ondeugend.

Wischniowski is niet verbitterd over het rapport van de kolencommissie. Hij begrijpt, uit de krant en van televisie, dat de bruinkoolwinning ‘niet eeuwig door kan gaan’. ‘Maar er moet wel iets na ­komen, dat is belangrijk. De mensen moeten werk hebben, anders zullen ­ze wegtrekken.’

Brandbrief

De kolencommissie stelt voor dat de overheid de komende twintig jaar veertig miljard euro verdeelt over de drie Duitse bruinkoolregio’s. Dat geld is vooral bedoeld voor het creëren van andersoortige werkgelegenheid. De ministers-presidenten van Brandenburg en Saksen, Dietmar Woidke (SPD) en Michael Kretschmer (CDU), hebben bondskanselier Merkel per brandbrief gewaarschuwd dat ze alleen akkoord gaan met de uitvoering van de plannen als er voor de bevolking wordt gezorgd.

Praatjes, praatjes, vinden de collega’s Heizmann (55) en Piotrovsky (47), ­boven een bord lunch: varkensrollade in het café van de discounter Netto. ‘Als de kolen verdwijnen, gaat alles hier ­kapot’, sombert Heizmann, die net als zijn collega om privacyredenen alleen met zijn achternaam in de krant wil.

Piotrovsky en Heizmann werken niet in de kolen, maar in de bouw. Maar het geld voor hun opdrachten komt uit de bruinkool, verzekert Piotrovsky, die in relatie tot de Duitse klimaatplannen van ‘verraderlijke Groenen’ spreekt. ­Piotrovsky stemt sinds een paar jaar op de rechtse AfD, zijn collega stemt al jaren nergens op.

‘Niemand heeft plannen voor de arbeider’, zegt Piotrovsky. ‘Niemand doet wat voor de kleine man’, beaamt Heizmann. Piotrovsky vertelt dat hij nu 1.100 euro per maand overhoudt voor hem en zijn dochter. Hij werkt voltijds. ‘Als er minder werk is, moet ik hier weg.’

In Berlijn vreest men voor de Heizmannen en Piotrovskys van deze wereld. Zij zijn het die de AfD bij de regionale verkiezingen in Saksen en Brandenburg dit najaar de grootste partij kunnen maken.

Op de campus

Ook Christiane Hipp, rector van de Technische Universiteit in Cottbus, moet daar niet aan denken, alleen vanwege het hoge percentage internationale studenten. Op de campus wordt niet alleen Pools en Russisch, maar ook Arabisch gesproken. Hipp deelt de politieke ideeën van Piotrovsky en Heizmann niet, verraadt ook het Europese vlaggetje op haar werktafel. Maar de zorgen die in de regio leven, deelt ze wel – een economische implosie is ook voor de universiteit slecht nieuws.

Christiane Hipp, rector van de Technische Universiteit in Cottbus. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Toch wil Hipp het einde van de bruinkoolindustrie niet alleen zien als potentiële catastrofe voor de Lausitz. Het is ook een ‘kans om het roer om te gooien en zoveel mogelijk mensen mee te ­nemen’, zegt ze.

‘Het gaat om meer dan alleen banen.’ Dat heeft ze ook tegen de kolencommissie gezegd toen die in Cottbus op bezoek was. ‘Alleen een paar bedrijven hiernaartoe halen met overheidssubsidie is niet genoeg, dat hebben we van het Ruhr­gebied geleerd.’

De kunstbibliotheek van de universiteit in Cottbus. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

De universiteit werkt nauw samen met de LEAG, het bedrijf dat de kolenvelden en de centrales beheert – ook bij Environmental management, een van de grootste studierichtingen. Daarnaast zou de Lausitz zich kunnen specialiseren in het hergebruik van voormalige mijnbouwlandschappen, mijmert Hipp, of in hoe je omgaat met een sterk vergrijzende bevolking. ‘Allemaal problemen die spelen in de hele EU en dus interessant zijn voor het bedrijfsleven.’

Als alles goed gaat, ‘is de Lausitz over een paar decennia hét praktijkvoorbeeld voor andere Europese kolen­regio’s.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden