AnalyseDodental in landen

Na de eerste golf: waar was de sterfte het hoogste?

Ad Verhoeven brengt zijn overleden vrouw Diny Verhoeven-Brouwers met de fiets naar het uitvaartcentrum in Beek en Donk. Begeleid door hun familieleden en fietsclub De Bosduvels.Beeld Joost Duppen

Nu landen in Europa en Azië voorzichtig de weg van het normale leven weer inslaan, kan met enige omzichtigheid worden teruggeblikt op de eerste coronagolf. Welk land had het meest te lijden? 

Hoe zwaar zijn landen getroffen door de corona-uitbraak? Waar vielen als gevolg van covid-19 de meeste doden? Nu in Europa de sterftecijfers zijn gedaald en de eerste golf van de corona-uitbraak ten einde lijkt, kan op deze vragen een voorzichtig antwoord worden gegeven.

Tot nog toe wordt vooral gekeken naar de officiële sterftecijfers als gevolg van covid-19. Aangezien niet alle landen evenveel testen, worden niet alle verdachte sterfgevallen als coronadoden geteld. Sommige landen tellen doden mee waarbij geen coronatest gebruikt is. De officiële coronasterfte van diverse landen is daardoor minder goed met elkaar te vergelijken.

Een betere maatstaf om de omvang van de sterfte te berekenen, is door gebruik te maken van de totale sterfte. Uiteindelijk moet elk sterfgeval bij de basisadministratie gemeld worden. Door de sterftecijfers tijdens de coronacrisis te vergelijken met de sterfte in een normale periode, kan bij benadering worden berekend hoeveel extra doden er vielen door corona. Let wel: niet al deze ‘oversterfte’ hoeft direct te maken te hebben met covid-19. De pandemie kan indirect ook extra sterfte veroorzaken, door bijvoorbeeld te late zorg voor andere aandoeningen, of economische problemen. Misschien overlijden er juist zelfs wel minder mensen aan andere ziekten of ongevallen doordat iedereen binnenblijft.

In Europa zal een groot deel van de extra sterfte echter wel te maken hebben met covid-19, er was namelijk geen griepgolf en evenmin was er extreem weer dat de oversterfte kan verklaren. Voor veel Europese landen zijn de cijfers van oversterfte tijdens de coronapiek inmiddels beschikbaar. De drie conclusies op een rij.

1) Engeland en Wales meest getroffen

Engeland en Wales lijken volgens deze cijfers het hardst getroffen. De sterfte in de acht weken van de eerste golf lag in deze landen 59 procent hoger dan in een vergelijkbare periode. Obesitas onder de bevolking, de armoede, en het veelvuldig gebruik van het openbaar vervoer zijn oorzaken voor deze sterfte. Maar de sterfte is ook hoger omdat het Verenigd Koninkrijk later dan andere landen maatregelen nam tegen het coronavirus. In Noord-Ierland en Schotland zijn binnen het Verenigd Koninkrijk de cijfers gunstiger.

In België, Spanje in Italië lag de sterfte ook aanzienlijk hoger dan normaal. In deze landen was er 40 tot 50 procent extra sterfte. Voor Nederland lag de sterfte tijdens de afgelopen weken 28 procent hoger dan normaal gesproken, dat is redelijk vergelijkbaar met de 33 procent oversterfte in Zweden.

In Duitsland was de sterfte tijdens de sterftepiek slechts 6 procent hoger dan gemiddeld. Er stierven bijna 7 duizend mensen meer dan gemiddeld, normaal overlijden er per maand zo’n 110 duizend personen in Duitsland.

Van de Europese landen waar cijfers van beschikbaar zijn, is de sterfte in bijvoorbeeld Denemarken, Finland, Portugal, Oostenrijk en Griekenland beduidend lager. In Denemarken was er maar 3 procent meer sterfte dan normaal, dat kan ook heel goed een toevallige afwijking zijn. In Griekenland sterven er de laatste weken zelfs minder mensen dan anders.

Voor landen op andere continenten zijn veel minder cijfers beschikbaar. Opvallend is de situatie in Ecuador. In het Zuid-Amerikaanse land lag de sterfte de afgelopen periode 110 procent hoger dan normaal gesproken en is daarmee veel zwaarder getroffen dan de Europese landen. In de VS, waar tussen regio’s wel grote verschillen bestaan, bedraagt de oversterfte tot 9 mei inmiddels zo’n 25 procent. Cijfers over de periode daarna zijn nog niet bekend.

2) België is wel heel streng voor zichzelf geweest

Deze nieuwe cijfers pakken gunstiger uit voor België. Als je kijkt naar het aantal geregistreerde doden scoorde België het slechtste van alle EU-landen. Dat komt omdat België voortvarend is met tellen. Er stierven daar van 10 maart tot 10 mei 8.760 meer mensen dan normaal in deze tijd, terwijl het officiële coronadodental op 10 mei hoger was: 8.821 personen. België telt niet alleen sterfgevallen na een positieve test, maar ook van personen met symptomen die duiden op het virus. In Zwitserland en Frankrijk is de oversterfte ook beduidend lager dan de sterfte door covid-19.

Nederland lijkt iets minder goed in tellen. Het RIVM constateert in de periode 9 maart tot 17 mei dat er 5470 sterfgevallen waren door corona. Er overleden in die tijd 8510 mensen meer dan gebruikelijk. Van deze oversterfte wordt dus 64 procent verklaard door de officiële sterftecijfers.

In veel Europese landen liggen de sterftecijfers door corona dichter bij de werkelijke oversterfte. Zweden bijvoorbeeld heeft naar schatting 90 procent van al zijn doden geteld, als je de aantallen van oversterfte vergelijkt met geregistreerde corona-sterfte. De slechtste Europese teller is Portugal met 51 procent.

3) Meer doden in beeld, vooral boven de 65 jaar

Door de cijfers over oversterfte krijgen we ook een beter beeld van hoeveel doden er in absolute aantallen zijn gevallen. Wereldwijd zijn er nu ruim 350 duizend coronadoden geteld. Maar de daadwerkelijke sterfte zal aanzienlijk hoger liggen, omdat van veel doden dus niet vast is komen te staan of Covid-19 de doodsoorzaak was.

Van de Europese landen is daarbij een goede inschatting te maken. Voor de 21 onderzochte Europese landen bedroeg de officiële sterfte als gevolg van corona op 10 mei zo’n zo’n 146 duizend doden. In deze landen bedroeg was de oversterfte zo’n 159 duizend personen, oftewel zo’n 9 procent hoger.

De oversterfte geeft ook een beeld van de getroffen leeftijdsgroepen In de onderzochte Europese landen stierven er 143 duizend personen extra boven de 65 jaar. De meeste landen zien vooral in die leeftijdsgroep meer sterfte, maar in Engeland is ook de sterfte bij personen jonger dan 65 jaar aanzienlijk hoger dan normaal. In Wales is dit in mindere mate het geval, en de rest van het Verenigd Koninkrijk lijkt meer op de rest van Europa.

Bij het onderzoek is bij de Europese cijfers gebruik gemaakt van cijfers beschikbaar van Euromomo en gezondheidsautoriteiten over de afgelopen tien weken. Voor de berekening van de oversterfte is de periode genomen waarin bij een bepaald land sprake was van hogere sterfte. Bij de cijfers over andere landen is gebruik gemaakt van registraties van nationale statistische bureaus en lokale media. Het verschilt per land hoe actueel de gegevens zijn, we vergeleken de meest recente sterftecijfers met het aantal sterfgevallen door corona die op dat moment bekend waren. Een aantal bronnen zijn gevonden op basis van berichtgeving in The Economist en The New York Times.

Lees ook

In Ecuador legden families het lichaam van hun naasten uit radeloosheid op straat
Hoe kom het dat Ecuador een van de zwaarst getroffen landen ter wereld werd door corona? In de de havenstad Guayaquil is het antwoord te vinden.

Meer weten over de cijfers van de corona-uitbraak? De Volkskrant houdt twee pagina's bij online waar de belangrijkste grafieken zijn te vinden. Op deze pagina staan de grafieken wereldwijd, en op deze plek zijn meer details te vinden over de situatie in Nederland 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden