Reportage Verkiezingen

Na de crisis heeft Portugal zich heruitgevonden, en dat is terug te zien in Setúbal

Geen land in Europa heeft de economische crisis zo aangegrepen om zichzelf opnieuw uit te vinden als Portugal. Het land is opgebloeid dankzij het toerisme. In de oude vissersstad Setúbal is een economisch wonder gebeurd.

Een marlijn en andere vissen op de overdekte vismarkt van Setúbal. Beeld Stuart Black / Alamy

Het verhaal van Helena Castela (41) is het verhaal van Portugal. Ze is architect en had een baan als taxateur. Toen kwam de economische crisis, werd ze ontslagen en besloot ze te emigreren. Naar Brazilië, een Portugeestalig land, waar ze aan de slag kon in haar vak. Ze kon er niet aarden en keerde terug naar haar geboorteplaats Setúbal, een stad op 50 kilometer ten zuiden van Lissabon. Daar huurde ze de bovenverdieping van een statig gebouw in het centrum. De kamers knapte ze op en verhuurt ze nu aan toeristen. ‘Daar leef ik van’, vertelt Castela. ‘En ondertussen kan ik me bezighouden met datgene waar mijn hart ligt: keramiek.’ Ze laat een van de kamers - in de hoeken zijn door haarzelf ontworpen ­tegeltableaus aangebracht.

Portugal kiest zondag een nieuw parlement. De centrum-linkse premier António Costa van de Partido Socialista staat op voorsprong in de peilingen. Zijn land heeft zich economisch teruggevochten na de wereldwijde  financiële crisis van 2008. Het geldt als een voorbeeld in Europa, met een begrotingstekort dat de nul nadert, gestage economische groei en een lage werkloosheid.

Toch zien de meeste Portugezen de economische wederopstanding niet als een verdienste van Costa. ‘De regering heeft ons nauwelijks geholpen’, zegt Castela, en velen met haar. ‘Wij hebben zelf voor elkaar gekregen dat het beter gaat.’ Het aantal buitenlandse toeristen in Portugal is sinds 2010 verdubbeld. Portugezen gebruikten het toerisme om zichzelf opnieuw uitvinden in de nadagen van de crisis. De een was architect en is nu pensionhouder. De ander milieuwetenschapper en werd excursieleider. Een derde is historica en werkt nu als stadsgids.

Toeristen hebben in andere landen wellicht een slechte naam. En ja, in Lissabon en Porto zijn het er misschien te veel, maar elders in Portugal worden ze juichend binnengehaald. Wie wil zien welke transformatie het land in de afgelopen vijf jaar heeft doorgemaakt, hoeft maar te kijken naar Setúbal. Vroeger leefden was het inblikken van vis een van de belangrijkste inkomstenbronnen. Nu flaneren buitenlandse gasten langs de baai.

Rauwe vis op ijs

De burgemeester laat in een razend tempo oude gebouwen en pleintjes opknappen. ‘We hebben het roosteren van vis in de open lucht verboden’, vertelt José Fernandes, directeur toerisme bij de gemeente. ‘Nu stinkt het niet meer in de stad.’ Dit is het wonder van Setúbal: ook op de markt, waar rauwe vissen in het ijs liggen, stinkt het niet.

Een deel van de bezoekers komt van de overkant van de baai. Dat was in de vorige eeuw een mijnwerkersgebied, politiek rood gekleurd. Maar waar voorheen communisten  woonden, zitten nu kapitaalkracht in vijfsterren­hotels.

Leonor Pedro (50), eigenaar van een zaak in Setúbal die lokale wijnen verkoopt, vertelt hoe een Engelsman binnenstapte en vroeg om de duurste witte wijn. Ze verkocht hem een fles van tegen de honderd euro, gemaakt door een van de lokale wijnhuizen. De volgende dag kwam de man terug: of ze nog een fles had. ‘Die heb ik toen ook verkocht en toen was mijn voorraad op.’ Haar wijnhandel bloeit. ‘De Portugezen kopen meer dan tijdens de crisis’, zegt ­Pedro. ‘Maar zonder de buitenlanders zou mijn zaak niet kunnen bestaan.’

Setúbal is onherkenbaar veranderd, zegt de wijnverkoopster. Ze prijst de communistische burgemeester. ‘Ik ben geen communist, maar zij doet veel goeds voor de stad.’ Over de landelijke politiek is  ­Pedro aanmerkelijk minder te spreken. ‘Ik ga niet stemmen’, zegt ze. ‘De politici praten en praten, maar doen niet wat ze zeggen.’ Het is niet zo maar een opmerking van een rancuneuze enkeling. Het vertrouwen in politieke partijen is haast nergens in Europa zo laag als in Portugal.

Gepensioneerden zijn de enige  bezoekers van de overdekte markt van Setúbal. Schriele Portugese vrouwen, hun geruite schort voorgebonden, kopen er sardientjes. Zwaarlijvige Noord-Europese mannen, gestoken in geruit overhemd, zetten diezelfde sardientjes op de foto, de visverkopers erbij. Claudia Coelho (32), die bezig is hondshaaien te villen, ondergaat het gelaten. ‘Het is een leugen dat het goed gaat met de economie’, zegt ze. Inderdaad, ze verkoopt nu meer vis aan de restaurants, en zelf heeft ze het niet slecht. ‘Maar in Portugal leven veel armen. De ouderen moeten rondkomen van een karig pensioen. Zij kopen nu minder vis dan tijdens de crisis, toen de prijzen nog lager waren.’

Dolfijnenexcursie

De visverkoopster zal op een rechtse partij stemmen. ‘We hebben nog nooit zo veel belasting betaald als nu’, zegt ze. Wat klopt, Costa verhoogde tal van belastingen. ‘En wat krijgen we ervoor terug? Neem onze gezondheidszorg: laatst moest ik met mijn schoonmoeder naar de spoedeisende hulp in het ziekenhuis. We hebben zestien uur gewacht voordat we aan de beurt waren.’

Bij de ingang van de markt probeert Jorge Pina (45) dolfijnentours te slijten. De zeedieren zijn een van de belangrijkste troeven van Setúbal: ze leven in de baai en zijn gemakkelijk te spotten. Hij zal op António Costa stemmen, zegt hij na enig aandringen. ‘Ik ben nu eenmaal een socialist’, verzucht hij. Ook Pina profiteert van het toerisme. Twee jaar terug zegde hij zijn baan op, om zich volledig te richten op de dolfijnenexcursies. Toch maakt hij zich zorgen. Er zijn plannen om de containerhaven van Setúbal uit te breiden. Die moet geschikt worden voor grotere schepen, onder meer om de auto’s te verschepen die hier worden gemaakt in de Volkswagen-fabriek. Daar hoort ook een grotere vaargeul bij. Maar wat als de dolfijnen dan verdwijnen? Hoe moet het dan verder met Setúbal?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden