AnalyseEuropese unie na de Brexit

Na de Brexit barst Europa van de ambities

Strijdlustig tot het einde: anti-Brexit-betogers rollen luttele uren voor het Britse vertrek uit de EU bij het parlementsgebouw in Londen een banier uit met onderaan de leus ‘Migranten erin, Tory’s eruit’. Beeld Foto Andy Rain / EPA

Nu de Britten niet meer op de rem kunnen trappen, wil de EU haar geopolitieke vleugels verder uitslaan. Maar dat vereist wel een cultuurbreuk.

‘Een nieuw Europa, een nieuw begin’,  schreven de voorzitters van de Europese Raad, Commissie en Parlement in een open brief op de dag van de Brexit. Een feestelijk begin is het niet: de Unie raakt tien procent van haar bevolking, haar tweede leger en tweede economie kwijt. Misschien nog belangrijker is de historische mijlpaal: voor het eerst is de Europese Unie niet groter maar kleiner geworden.

‘Voor de eerste keer is aangetoond dat de Europese integratie ook kan worden omgekeerd, door eruit te stappen. Dat schaadt de geloofwaardigheid van het Europese ideaal in de wereld’, zegt Rem Korteweg, Europa-expert van Instituut Clingendael. Anti-Europeanen wrijven zich in de handen. Toch is er op korte termijn geen Nexit, Frexit, Italexit of Polexit te verwachten. De chaos rond de Brexit heeft de steun voor Europa alleen maar doen toenemen, blijkt uit peilingen. In Frankrijk merkte Marine Le Pen dat het verlaten van de Unie of de euro helemaal niet populair was bij haar electoraat, beducht voor een sprong in het duister. Lega-leider Salvini noemde de euro ‘onomkeerbaar’. Polen en Hongarije hebben te veel profijt van Europa om eruit te stappen.

Dat kan uiteraard veranderen. De kleinere Unie van 27 landen zal onverminderd haar bestaansrecht moeten bewijzen. Aan ambities en grote woorden geen gebrek in Brussel.  Europa moet een klimaatneutraal continent worden, en de Unie moet geopolitieke macht uitoefenen, wil het niet vermalen worden tussen China en Amerika. Niet voor niets noemt de Commissie van Ursula von der Leyen zichzelf ‘de geopolitieke commissie’.

Is Europa wel in staat om geopolitieke macht uit te oefenen? Militair en diplomatiek kan het geen vuist maken, zoals blijkt in de crises rond Libië en Iran. Anderzijds is de Unie ook zonder Groot-Brittannië de grootste interne markt ter wereld. Die economische macht kan het gebruiken voor geopolitieke doeleinden.

Handel als wapen

Dat vereist een cultuurbreuk. De Europeanen zagen handel altijd als een manier om internationale spanningen te dempen. Als landen onderling afhankelijk van elkaar zijn, zullen ze geen ruzie maken, laat staan oorlog voeren. Die gedachte gaat niet langer op in een wereld waarin handel een strategisch wapen is geworden waarmee vrienden beloond worden en vijanden bestraft. 

President Trump dreigde met hoge importtarieven op Duitse auto’s als Europa geen procedure tegen Iran zou beginnen wegens schending van het atoomakkoord. Aan de andere kant klopt een steeds assertiever China aan de poort. De kwestie rond de chipsmachine van ASML laat zien waartoe dat kan leiden: Nederland wordt van twee kanten onder druk gezet. ‘Handel wordt verbonden aan geopolitiek en veiligheid. Als Europa zul je daarin mee moeten gaan.’ zegt Korteweg.

De afgelopen jaren is Europa al op een meer politieke manier naar handel gaan kijken. Buitenlandse, vooral Chinese investeringen in strategische sectoren worden getoetst. De dumping van goedkope, met (Chinese) staatssteun geproduceerde goederen wordt bestreden. In de toekomst wil de Europese Unie alleen handelsakkoorden sluiten met landen die de klimaatakkoorden van Parijs respecteren. Ook zijn er plannen om hulp aan Afrika en Azië afhankelijk te maken van de bereidheid om afgewezen asielzoekers uit die landen weer op te nemen.

‘Het idee van Europa als vredesproject is versleten en spreekt jongere generaties niet meer aan’, zegt de Franse veiligheidsexpert François Heisbourg. Hij stelt een nieuw verhaal voor: de Unie als verdediger van de Europese vrijheid, welvaart en cultuur in een turbulente, onzekere wereld. 

Marsroute

De marsroute is duidelijk, maar in Europa bestaat doorgaans een grote kloof tussen ronkende plannen en een werkelijkheid van kleine stapjes voorwaarts. Door het vertrek van de Britten veranderen de machtsverhoudingen in de Unie. In theorie kan de Duits-Franse as, altijd de motor van de Europese integratie, sneller draaien nu de Britten niet meer op de rem trappen. Traditioneel wantrouwt Nederland de Franse lijn van meer integratie en politieke sturing van de economie, waarbij Groot-Brittannië een belangrijke bondgenoot was. ‘Nederland vond het altijd prettig zich achter de Britse schouder te positioneren. Nu moeten we sterker zelf onze stem laten horen. Dat verklaart ook de toenadering tot de noordelijke landen in de Hanzeliga’, zegt Rem Korteweg.

De oude tegenstelling tussen het liberale Noord-Europa en het meer staatsgerichte Zuid-Europa verliest echter aan scherpte, zegt Joachim Schild, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Trier. Ook in Duitsland taant het geloof in vrijhandel. De Duitsers bewegen zich in Franse richting: in een veranderde, onveilige wereld is Europa gedwongen om macht uit te oefenen. Een soortgelijk geluid liet premier Rutte vorig jaar horen in zijn Churchill-lezing in Zürich: ‘Als we terugdeinzen voor het uitoefenen van macht in de geopolitieke arena, lopen we het risico dat ons continent altijd gelijk heeft, maar zelden relevant is.’

Frans-Duitse as

De Frans-Duitse as die Europa zou moeten voortbewegen verkeert echter allerminst in blakende conditie. Bondskanselier Merkel verkeert in haar nadagen en leidt een futloze ‘grote coalitie’. ‘Duitsland is totaal geblokkeerd’, zegt François Heisbourg. ‘Als president Macron een voorstel doet, is de Duitse reactie: wilt u ons niet storen, elk voorstel veroorzaakt spanningen in een coalitie die dat niet kan hebben.’

Omgekeerd wekt Macron irritatie in Duitsland, zegt politicoloog Joachim Schild. Zo zocht hij toenadering tot Rusland zonder eerst met de Duitsers te overleggen. Bovendien vinden de Duitsers dat hij eerst maar eens zijn binnenlandse hervormingen tot een goed einde moet brengen. ‘Wat dat betreft is het cruciaal dat hij de hervorming van het pensioenstelsel in grote lijnen overeind houdt’, zegt Schild.

Zo maakt Europa na de Brexit een nieuw begin, maar ploetert het tevens op de oude manier voort. Langzaam, maar taai en volhardend.

Oxford, de kraamkamer van de Brexit
De belangrijkste brexiteers hebben één ding gemeen: (bijna) allemaal studeerden ze in Oxford, dat nu maar weinig van de Brexit moet weten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden