'Na de apartheid wordt alles beter, dachten we'

Ze schreef tegen de apartheid, ze won de Nobelprijs voor Literatuur en nu woont de 89-jarige Nadine Gordimer in een huis met een hoog hek eromheen. Na een beroving door vier mannen. 'Maar ik blijf geloven in de mens.'

Klokslag vier uur brengt de bediende earlgreythee. 'Do you take milk', vraagt Nadine Gordimer, de nog immer kranige grande dame van de Zuid-Afrikaanse letteren. De Nobelprijslaureate ontvangt aan huis ter gelegenheid van de verschijning van haar vijftiende roman, No Time Like the Present (Een tijd als nooit tevoren). Het is een boek dat smeekt om uitleg, vanwege de pessimistische thematiek en vanwege de eigenzinnige modernistische stijl.


Voor Gordimer heeft schrijverschap te maken met intuïtie en een onbenoembare gave. Dus als de interviewer vraagt hoe moeilijk het was voor de 89-jarige blanke auteur om zich te verplaatsen in de belevingswereld van een jonge Zoeloevrouw, antwoordt ze: 'Dergelijke vragen begrijp ik niet. U hebt duidelijk nooit fictie geschreven. Er is geen antwoord. Het gaat om een proces, om het onderzoeken van een karakter en het leven. Daar komt het vandaan. Je kunt een operazanger toch ook niet vragen hoe hij operazanger is geworden? Je bent geboren met iets inherents. Dat is de enige verklaring die ik kan geven.'


Een tijd als nooit tevoren speelt zich af in Johannesburg, begin 21ste eeuw. Het verhaal draait om de dilemma's van een gemengd Zuid-Afrikaans stel. Steve is joods, Jabu is Zoeloe. Als linkse activisten hebben ze elkaar leren kennen tijdens de Struggle, de strijd tegen apartheid, die in 1994 werd bekroond met het presidentschap van Nelson Mandela. Steve doceert inmiddels aan de universiteit en Jabu werkt voor een rechtswinkel. Ze vormen een middenklassegezin met twee lichtbruine kinderen in een buurt waar vroeger Afrikaners woonden, maar waar nu lefties, homo's en zwarten zijn neergestreken, die allemaal bij elkaar over de vloer komen en onder genot van bier en braai over politiek discussiëren. De Buitenwijk lijkt een mini-utopia, een plekje waar het ideaal van de regenboognatie nog standhoudt, zij het wankelend.


Want om hen heen verkeert de natie in een staat van verval. De idealen die in 1994 nog zo vlamden (Zuid-Afrika zou een voorbeeld voor de hele wereld worden), zijn verdampt. Het land wordt bestuurd door een traditionele patriarch die is aangeklaagd wegens verkrachting. De water- en de elektriciteitsvoorziening zijn problematisch. Het onderwijs gaat teloor. De townships branden. Corruptie viert hoogtij. En in de krottenwijken worden Afrikaanse immigranten opgejaagd en gedood.


'Mensen als ik, die betrokken waren bij de Struggle, we hadden geen flauwe notie van hoe moeilijk het allemaal zou uitpakken. Misschien waren we naïef. We waren zo bezig met het bestrijden van apartheid, dat niemand nadacht over de problemen waarmee we daarna zouden worden geconfronteerd. We dachten dat alles zich vanzelf zou oplossen - nonsens natuurlijk', zegt ze in de koele woonkamer van haar huis in Parktown, een oude, welgestelde buitenwijk van Johannesburg.


Gordimer heeft veel affiniteit met haar personages. Ze heeft zelf een achtergrond in de Struggle en heeft nooit een geheim gemaakt van haar sympathie voor het ANC en de communisten. Haar oude werk was een aanklacht tegen de onmenselijkheid van apartheid. Mede om haar engagement werd haar in 1991 de Nobelprijs voor de Literatuur toegekend. Ze bood onderdak aan gezochte ANC-activisten. Tot diep in de nacht werd er gediscussieerd over een nieuw land dat zou verrijzen als er eenmaal met de apartheid was afgerekend.


Tegenwoordig staat om Gordimers huis een hoog hek, dat ze heeft laten versterken nadat ze in 2006 door vier mannen was beroofd. Ze reageerde er destijds vrij laconiek op. Tegen de Britse krant The Guardian zei ze: 'Een pakte me beet en had zijn arm om mij heen. Het was een gespierde, gladde arm en ik dacht: 'Zou er niets beter te doen zijn voor deze handen en die arm dan het beroven van een oude vrouw?' Wat een verspilling van vier jonge levens. Ze zouden werk moeten hebben.'


Impliciet zei ze: dit is de prijs die je betaalt voor een leven in Zuid-Afrika. Vier eeuwen van oorlogen, kolonialisme en apartheid hebben een land gecreëerd met immense tegenstellingen, een schrikwekkende masculiniteit en conflicten die bij voorkeur gewapenderhand worden beslecht. 'Ik herinner mezelf er nog regelmatig aan: dit is geen compensatie voor apartheid. Je moet veel verder terug, naar 1652 (de komst van Jan van Riebeeck en de Verenigde Oostindische Compagnie), toen deze mensen alles werd afgenomen.'


Tijdens de anti-apartheidsstrijd speelde cultuur een belangrijke rol: posters, literatuur, theater, muziek. Die creativiteit is nu grotendeels verdwenen, zegt Gordimer. 'De grote vraagstukken zijn werkeloosheid, armoede en het ontluisterende onderwijsniveau. Het enige vermaak is televisie, en dan de laagste vorm van televisie. Of je het kunt betalen of niet, je móet een televisie hebben, je móet die liefdesscènes zien in die goedkope soaps. Alles hangt met elkaar samen. Je kunt niet zeggen dat mannen verkrachten vanwege A, B of C. Het is complexer. Het heeft te maken met de vreselijke levensomstandigheden, met de vernedering.'


Daar gaat Een tijd als nooit tevoren over. Een veelheid aan stemmen (van marxist tot homo tot Zoeloe-traditionalist) en onderlinge relaties (tussen rassen, seksen, collega's, vrienden, geliefden en generaties) verwoordt die complexiteit en de twijfels. De stijl is compact, op het hermetische af. De lyrische landschapsbeschrijvingen uit haar vroegere werk ontbreken. Het perspectief is dat van de alwetende verteller, die dicht op de huid zit van haar hoofdpersonen, gecombineerd met momenten van stream of consciousness.


Daarnaast hanteert Gordimer een eigenzinnige interpunctie, waardoor het soms moeilijk te ontrafelen is wie wat zegt of denkt. 'Dat is een kwestie van instinct en een manier om beter te verwoorden hoe we ons werkelijk gedragen en met elkaar praten', verklaart ze. 'We hebben immers geen aanhalingstekens aan het eind van een zin, we onderbreken elkaar voortdurend.'


In het steeds minder leeslustige Zuid-Afrika riskeert Gordimer dat ze nog maar weinig lezers vindt. 'Pech gehad', zegt ze. 'Ja, natuurlijk wil ik dat mensen me lezen. Maar wie werkelijk geïnteresseerd is, wil literatuur die zich ontwikkelt, die het verleden meeneemt en zich verder ontwikkelt. Net zoals het leven zich ontwikkelt en steeds maar verder verandert, verandert, verandert.'


En het land? Gaat dat ook weer veranderen? Ten goede?


'Ik ben niet per se heel optimistisch, maar ik blijf geloven in de mens', zegt Gordimer. 'En ik hou mijzelf steeds voor dat als we apartheid hebben kunnen verslaan, we ook leiders als Jacob Zuma de baas moeten kunnen worden.'


CV GORDIMER

1923 20 november geboren in Springs, Zuid-Afrika


1949 trouwt met Gerald Gavron, van wie ze drie jaar later scheidt


1951 debuutroman The Lying Days


1951 debuteert in The New Yorker


1954 trouwt met Reinhold Cassirer (¿ 2001)


1961 W.H. Smith Commonwealth Literary Award


1974 Booker Prize voor The Conservationist


1991 Nobelprijs voor Literatuur


2006 Ronald Suresh Roberts publiceert de controversiële Gordimer-biografie No Cold Kitchen


2007 verhalenbundel Beethoven was One-Sixteenth Black


2013 No Time Like the Present (Een tijd als nooit tevoren)


Nadine Gordimer: Een tijd als nooit tevoren

Uit het Engels vertaald door Eugène Dabekaussen en Tilly Maters.


De Geus; 473 pagina's; euro 22,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden