Reportage Joodse gemeenschap

Na de aanslag: in Halle is het dragen van een keppeltje nu een daad

Deelnemers aan de stille tocht in Halle plaatsen donderdag bloemen en kaarsen voor het kebarrestaurant waar Stephan B. het tweede slachtoffer neerschoot. Beeld Foto Marcel Wogram

De aanslag in Halle vormt om twee redenen een scherpe cesuur in het naoorlogse Duitsland: het specifiek antisemitische karakter en het ‘terrorisme’ nieuwe stijl. Halle vreest navolging door andere daders. 

Het enige keppeltje in de mensenmenigte op de Alte Markt in Halle, wit met een blauwe davidster, is van verre zichtbaar. Het zit, vastgeklemd met een schuifspeld, op het hoofd van Igor Matviyets (38). Het is anderhalf etmaal nadat de extreem-rechtse Stephan B. twee willekeurige mensen doodschoot bij zijn poging een bloedbad aan te richten in de synagoge van de stad, op Jom Kipoer, de heiligste Joodse feestdag.

Het is een aanslag die in Duitsland om twee redenen als een cesuur wordt gezien: vanwege de specifieke antisemitische intenties van de dader, en omdat hij een ‘terrorist nieuwe stijl’ is, geen lid van bekende neonazi-organisatie, maar van een amorfe, maar niet minder gevaarlijke wereldwijde internetgemeenschap.

Samen met ruim duizend andere inwoners van de stad, luistert Matviyets donderdagavond hoe burgemeester Bernd Wiegand, partijloos, benadrukt dat de Joodse gemeenschap niet alleen een onmisbaar deel van de Duitse samenleving is, maar ook een ‘verrijking’ ervan. De menigte klapt. Als de burgemeester is uitgepraat, speelt het carillon van de Marktkirche Hevenu shalom aleichem, misschien wel het bekendste joodse volksliedje: ‘we hebben je vrede gebracht’.

‘Niet verrast, wel getroffen’

Wat zijn Matviyets belangrijkste gedachten sinds gisteren? Zijn bedachtzame ogen gaan van de straatstenen naar de hemel en terug, ‘dat ik niet verrast ben, maar wel getroffen’, zegt hij. ‘En dat ik bang ben dat weer andere daders deze daad zullen kopiëren.’

Nee, zelf was hij niet in de synagoge. Had wel gekund, zegt hij. Want als hij gaat, dan op feestdagen. ‘Zoals jullie met Kerst.’ Matviyets, geboren in Oekraïne en in 1999 als student naar Duitsland gekomen, wordt om de paar minuten aangesproken of omhelsd. Hij is actief in de lokale SPD, dus voor sommige inwoners van Halle een bekend gezicht. ‘Maar veel mensen ben ik ook een tastbaar referentiepunt, omdat ik de enige ben met een kippa’, analyseert hij.

Normaal draagt hij geen keppeltje. ‘Ik ben dus niet zo ontzettend gelovig.’ Maar, zegt hij, ‘ik zou me er soms niet veilig mee voelen. Ook al vóór gisteren niet.’ Hij vertelt over het politieke klimaat, vooral in Oost-Duitsland, waardoor mensen tot dit soort daden worden aangezet. Hij verwijst naar de video waarin de dader tekeergaat tegen immigranten, feministen en Joden. ‘Dat soort hetze komt van de AfD’, zegt Matviyets.

Bedreigd van twee kanten

‘De dreiging van antisemitisme en rechts-extremisten is in Duitsland heel groot’, zei minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer in een reactie op de aanslag. De ‘centrale uitdaging van ons land’ is volgens hem het bestrijden van zowel extreem-rechts als islamitisch terrorisme. Wat hij niet zei, maar wat de afgelopen jaren wel is gebleken: Joodse Duitsers kunnen van beide vormen het slachtoffer zijn.

Sinds de reeks aanslagen in Europa sinds 2015 had de bestrijding van islamitische terreur in Duitsland de prioriteit gekregen bij de politie en geheime diensten. Het is ook deze vorm van terrorisme die door de Duitse bevolking het meest wordt gevreesd.

Dat is veranderd toen eerder dit jaar de Hessische CDU-politicus Walter Lübcke in zijn tuin werd doodgeschoten door een neonazi, vanwege zijn steun voor de vluchtelingenpolitiek van Angela Merkel. Minister Seehofer beloofde toen zo snel mogelijk 750 man extra personeel bij de geheime diensten, die zich met het bestrijden van rechts-extremisme zullen bezighouden.

Voor de synagoge in Halle, een dag na de aanslag. Beeld Marcel Wogram

Des te meer gerechtvaardigd is de vraag van Josef Schuster, president van de Zentralrat für Juden in Deutschland, waarom de synagoge van Halle op zo’n belangrijke feestdag niet werd bewaakt.

Michaela (19) en Alex (20), twee christelijke studenten, die met kaarsen in de hand meelopen met de stille tocht, begrijpen dat wel. ‘We zijn een beetje gewend geraakt aan aanslagen, maar toch verwacht je niet dat zoiets in Halle gebeurt’, zegt Michaela. De besnorde Dieter (62) die samen met zijn boxer Frodo meeloopt, heeft een andere verklaring. Volgens hem zijn de beloftes en zalvende woorden van politici weer eens lege hulzen gebleken. ‘Morgen draaien ze met hetzelfde gemak weer ergens een verhaal af over economie.’

Op de vraag of ze leden van de Joodse gemeenschap kennen, antwoorden ze alle drie ontkennend. ‘Ze zijn niet zo zichtbaar hier’, zegt Dieter. Misschien is dat wat in Halle opeens opvalt: de discrepantie tussen de grote, warme woorden van politici en medeburgers, en de afwezigheid van Joods leven in Duitse straatbeeld.

Herdenking bij het kebabrestaurant in Halle, waar de tweede dode viel. Beeld Foto Marcel Wogram

De stille tocht gaat langs dezelfde route die Stephan B. een dag eerder nam met zijn auto vol niet werkende explosieven, langs de statige huizen uit de laatste decennia van de 19de eeuw. Het is hier eenvoudig voor te stellen dat Halle vóór 1933 een bloeiende Joodse gemeenschap kende die zichtbaar was in het openbare leven van de florerende handelsstad.

Vóór 1933 telde de Joodse gemeenschap in Halle ongeveer 1.400 leden, nu zo’n vierhonderd en het merendeel van hun activiteiten vindt achter de, niet zonder reden, gesloten deuren van de synagoge plaats.

Igor Matviyets zei het al eerder op de avond bij de Marktkirche. ‘De Joodse gemeenschap is voor veel mensen een abstractie.’ Daarom besloot hij zijn keppeltje te dragen. ‘Het is misschien niet slecht als we wat zichtbaarder zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden