nieuws psychotische patiënten

Na bloedbad in bioscoop klinkt wéér de vraag: waarom werd de verdachte niet opgenomen?

De 33-jarige Ergun S., die ervan wordt verdacht twee schoonmakers te hebben gedood in een Groningse bioscoop, was volgens zijn familie ‘ziek in zijn hoofd’. Waarom werd hij niet opgenomen? 

Afzetting bij de Pathé-bioscoop in Groningen waar de lichamen van twee schoonmakers werden gevonden. Beeld ANP

S. werd op zondagochtend 27 oktober bij een tankstation in Groningen gearresteerd op verdenking van betrokkenheid bij de gewelddadige dood van twee schoonmakers. Het echtpaar van 55 en 56 jaar werd zaterdag gevonden in de Pathé-bioscoop in Groningen. Het lijken toevallige slachtoffers, op het verkeerde moment op de verkeerde plek. S. zou in een psychose hebben verkeerd.

De verdachte stond onder behandeling van GGZ Delfland. Zijn behandelaar vond zijn toestand zo zorgelijk dat hij S. gedwongen wilde laten opnemen. De rechter zou kort voor de slachtpartij bij hem langsgaan en dan meteen een beslissing nemen. Het kwam te laat.

Ergün S. is ‘ziek in zijn hoofd’ en had allang opgenomen moeten worden, zei zijn familie in het AD. In de Rotterdamse deelgemeente Delfshaven waar hij woonde, zagen buurtbewoners hem dansend voorbijkomen. Soms ging hij zomaar liggen, midden op straat.

Hoe kan het dat iemand die zo evident ernstig en langdurig in de war is, niet op tijd werd opgenomen en zo een bloedbad kon aanrichten? Hebben hulpverleners en rechterlijke macht gefaald? Is dit überhaupt te voorkomen?

Het is bepaald niet de eerste keer dat deze vragen worden gesteld. Ze klonken ook in mei, nadat Thijs H. (27) drie willekeurige passanten had gedood. En in mei vorig jaar, toen Malek F. (33) in Den Haag drie mensen levensgevaarlijk verwondde met een mes. Vooral ook in 2015, nadat de zwaar psychotische Bart van U. was opgepakt. Hij bekende zijn zus te hebben omgebracht en, een jaar eerder, oud-minister Els Borst. Zijn behandelaren hadden niet gezien hoe gevaarlijk hij was, concludeerde de Inspectie later.

Psychose

Deze drama’s lijken met elkaar gemeen te hebben dat ze zijn veroorzaakt door mensen met een psychose. Ongeveer 8 procent van de volwassen Nederlanders heeft weleens een psychotische ervaring gehad. Tussen de 120- en 150 duizend patiënten worden in Nederland behandeld voor een dergelijke stoornis.

Extreem gewelddadig gedrag onder mensen met een psychose is uitzonderlijk. Niet geregistreerd wordt of dergelijk geweld toeneemt, bijvoorbeeld doordat het aantal bedden in de geestelijke gezondheidszorg is afgebouwd en psychiatrische patiënten vaker op zichzelf wonen.

Het is vooral de patiënt zelf die lijdt onder zijn psychose, als hij stemmen hoort die hem iets willen aandoen, of hij zich achtervolgd waant. Maar in zo’n waan kan de patiënt soms ook een ander als een bedreiging zien.

Zoals een 37-jarige verdachte die eerder deze maand voor de rechter stond. ‘Demonen’ hadden hem gezegd dat zijn moeder tégen hem was. In januari mishandelde hij haar zo ernstig in haar huis in Bunschoten, dat ze het niet overleefde. Afgelopen week kreeg hij tbs met dwangverpleging opgelegd.

Kon bij Ergün S. niet eerder worden ingegrepen? GGZ Delfland en de rechtbank Rotterdam willen vooralsnog niet ingaan op die vraag. In verband met de privacy.

Aanpak

Het grootste knelpunt in het voorkomen van dit soort geweld is de onvoorspelbaarheid van een psychose. ‘Dergelijke extreme agressie is uiterst zeldzaam. Het is soms heel lastig in te schatten wat iemand gaat doen’, zegt hoogleraar openbare geestelijke gezondheidszorg Niels Mulder.

Over de vraag of psychotische patiënten die gewelddadig kunnen worden eerder moeten worden opgenomen is Mulder stellig: ‘Het zou volstrekt onmenselijk zijn. Het druist in tegen de mensenrechten en het zou veel schade aanrichten’.

Verreweg de meeste mensen met een psychose zijn ongevaarlijk, zegt Mulder, en een opname kan alleen als er duidelijk gevaar dreigt. Hij vindt ook zeker niet dat de drempel voor een gedwongen opname omlaag moet. ‘Het aantal gedwongen opnames stijgt juist al jaren. Je beneemt iemand zijn vrijheid en daar moet je een goede reden voor hebben.’

Een gedwongen opname van een psychiatrische patiënt gaat volgens de regels van de Wet bijzondere opnemingen psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ). Meestal na de aanvraag van een rechterlijke machtiging. Daarvoor moet worden aangetoond dat iemand een gevaar is voor zichzelf of zijn omgeving, en de patiënt moet zelf een opname weigeren. Alleen in uiterste gevallen, bij acuut gevaarlijk gedrag, kan de patiënt zonder tussenkomst van de rechter worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. De burgemeester moet dan besluiten dat een inbewaringstelling (IBS) nodig is. 

Ypsilon, de vereniging van familie en naasten van psychosegevoelige personen, vindt het zelfs kwalijk om een link te leggen tussen psychoses en extreem gewelddadig gedrag. ‘Dat is geen kenmerk van psychose’, beklemtoont woordvoerder Bert Stavenuiter. ‘De gevaarlijke gek die je om de hoek staat op te wachten: hoe stigmatiserend kun je mensen met een psychose neerzetten?’

Een hoop ellende kan volgens hoogleraar Mulder worden voorkomen als mensen met een psychose medicatie gebruiken. ‘Bij veel patiënten werkt dat goed. Het onderdrukt de stemmen en de wanen en kan extreem gedrag voorkomen.’ Je wordt er wel vaak duf van. Bovendien: wie een psychose heeft, vindt zelf vaak dat er niets aan de hand is, en acht medicatie dus niet nodig. Zulke patiënten weigeren veelal de bemoeienis van de geestelijke gezondheidszorg.

Mulder bepleit dan ook een betere geestelijke gezondheidszorg voor thuiswonende psychiatrische patiënten, met meer ‘bemoeizorg’ die er bijvoorbeeld op kan toezien dat patiënten hun medicijnen innemen. Die ambulante zorg schiet volgens hem nog in veel regio’s tekort. Dit komt ook doordat de gemeenten nauwelijks geld hebben voor de begeleiding van deze kwetsbare groep. Sinds de decentralisatie in 2015 zijn zij daarvoor verantwoordelijk, maar het Rijk heeft fors bezuinigd op het zorgbudget.

Nieuwe wet

Vanaf 1 januari wordt de Wet verplichte GGZ van kracht. Die biedt meer mogelijkheden om patiënten thuis onder dwang medicatie toe te dienen. Ook krijgt de familie meer inspraak en kan iedere inwoner een melding doen bij de gemeente als hij vindt dat iemand in zijn omgeving gedwongen zorg nodig heeft. Psychiatrische patiënten kunnen vanaf volgend jaar op een ‘wilsbekwaam’ moment een zogenoemde crisiskaart invullen. Daarop kunnen ze bijvoorbeeld laten vastleggen dat hun gedwongen medicatie kan worden toegediend op het moment dat zij dat weigeren in een psychose.

De nieuwe wet is complex en leidde al tot kritiek. Psychiaters hebben gezegd dat ze terughoudend zullen zijn met het toepassen van dwang thuis, zegt Mulder. De politie vreest nog meer tijd kwijt te zijn aan ‘verwarde personen’ omdat het de bedoeling is dat meer patiënten thuis worden behandeld.

In het geval van Ergün S. had de nieuwe wet waarschijnlijk geen uitkomst geboden. Hij onttrok zich aan de zorg en reageerde vaker agressief, wat thuisbehandeling lastig zou maken. Een crisiskaart zou hij waarschijnlijk niet willen invullen. Wel zou zijn familie meer mogelijkheden hebben gehad om aan de bel te trekken. Bijvoorbeeld op de momenten dat zij vonden dat hij echt zou moeten worden opgenomen.

Het ging duidelijk al langer niet goed met S. In maart vorig jaar sloot de Rotterdamse burgemeester zijn woning na een drugsvondst. Toen de politie hem kwam uitzetten, sloeg en schopte S. om zich heen. In september vorig jaar veroordeelde de politierechter hem hiervoor tot vier weken cel.

Kort daarvoor zwierf S. door Groningen. Hij zou daar op zoek zijn naar zijn ex-vriendin en zijn dochtertje, maar die verblijven op een voor hem geheim adres. Hij zwierf vaker rond in het noorden. Op 11 april vorig jaar werd hij stoned achter het stuur betrapt in de omgeving van Sappemeer. Bij verstek is hij daarvoor veroordeeld tot een boete van 850 euro.

S. verblijft nu in het penitentiair ziekenhuis in Scheveningen – hij liep bij zijn arrestatie een een schotwond op. Wat hij tijdens zijn voorgeleiding heeft gezegd, is niet bekend. Zijn advocaat moet zwijgen, omdat S. de komende twee weken nog in beperkingen zit.

Lees verder

‘Veel kwetsbare mensen hebben moeite met het leven, de zorg kan dat niet oplossen’. Het probleem met de zogenoemde ‘verwarde personen’ los je niet op met extra geld en zorg, zegt de expert op dit gebied. In zijn nieuwe boek waarschuwt Bauke Koekkoek voor te hoge verwachtingen. ‘Maar de zorg voor kwetsbare mensen kan wel beter.’

Haagse steker Malek F. hoeft niet de gevangenis in, maar krijgt wel tbsDe man die op 5 mei vorig jaar in Den Haag drie mensen levensgevaarlijk verwondde door met een mes op ze in te steken, hoeft niet de gevangenis in. Volgens de rechtbank was Malek F. volledig ontoerekeningsvatbaar toen hij zijn daad pleegde, van terrorisme was geen sprake. Wel leggen de rechters tbs met dwangverpleging aan hem op.

Thijs H. bekent drie moorden, maar OM twijfelt of die inderdaad ‘in een psychose’ zijn gepleegdDe 27-jarige Thijs H. heeft bekend dat hij in mei drie moorden heeft gepleegd. Volgens H. heeft hij in een psychose een 56-jarige vrouw in de Scheveningse Bosjes doodgestoken, evenals een vrouw en een man op de Brunssummerheide. Maar het Openbaar Ministerie twijfelt aan zijn verklaring. 

Bart van U. vermoordde Els Borst ‘om euthanasiebeleid’Bart van U. heeft de moord op oud-minister Els Borst bekend. Van U. stelt dat hij een ‘goddelijke opdracht’ kreeg om Borst te vermoorden omdat zij verantwoordelijk was voor het euthanasiebeleid. Van U. bekende tijdens een verhoor achter gesloten deuren. Het was de eerste keer dat hij überhaupt iets gezegd heeft over de zaak. Eerder weigerde hij te praten of lukte het niet hem te verhoren.

Zorg voor patiënten met psychoses is ondermaatsBehandeling met psychotherapie kan bij mensen met psychoses effectief zijn en overlast voor de samenleving verminderen. Toch blijkt uit onderzoek dat driekwart van de patiënten die therapie niet krijgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden