Na-apen

Na 700 dagen filmen in de jungle van Ivoorkust monteerde Alastair Fothergill 'Chimpanzee' als een puzzel in elkaar. Resultaat: dramatische verhaallijnen en een überschattig babyaapje.

Nog een geluk dat Oscars moeder Isha halverwege de opnamen doodging. Alastair Fothergill, regisseur van de nieuwste Disneynaturespeelfilm Chimpanzee, zegt het niet met zoveel woorden. Hij is er, toen het gebeurde, ook echt even stuk van geweest.


Maar eerlijk is eerlijk: als Isha niet was verdwenen, was Oscar niet aan zijn lot overgelaten. Dan was hij niet keer op keer afgewezen door de overgebleven moeders uit zijn groep. Dan was hij, te klein om voor zichzelf te zorgen, niet steeds magerder geworden. En dan had Freddy, de grijze alfaman, zich nooit - net op tijd - als adoptievader kunnen opwerpen.


De film had dan een belangrijke dramatische verhaallijn gemist en daar wil Fothergill duidelijk over zijn: het verháál maakt van Chimpanzee een bioscoopfilm; zonder zou het een documentaire geweest zijn.


Het is twee weken voor de Nederlandse première en Alastair Fothergill doet Amsterdam aan om zijn nieuwe speelfilm te promoten. Hotel The Grand voor de schrijvende pers, de tropische kas van de Hortus Botanicus voor de televisieprogramma's. En elk halfuur is hij weer even enthousiast.


Fothergill is een van de grote namen in de wereld van natuurdocumentaires. Hij werkte samen met Richard Attenborough, produceerde voor de BBC topseries als The Blue Planet, Planet Earth en Frozen Planet. Voor Disneynature regisseerde hij Earth - ook al zo'n wereldwijd succes. Samen met BBC-kompaan Mark Linfield voerde hij de regie over Chimpanzee.


Het zal ergens in 2006 zijn geweest dat Disneynature hem vroeg of hij met hen wilde werken. Fothergill zei ja, op één voorwaarde: 'Als we willen dat mensen voor een natuurfilm naar de bioscoop komen, moet er een verhaal in zitten, en karakters.' Twee ideeën had hij al: een film over katachtigen in Serengeti ('een western'), en een film over chimpansees in het Taï National Resort in Ivoorkust ('een sociaal drama').


Met de plannen voor die laatste film liep hij al rond sinds hij in de jaren tachtig op precies dezelfde plek met Attenborough een documentaire had gemaakt over chimpansees. 'Ik wist toen meteen: dit is bioscoopmateriaal. Want één: op groot doek heb je als kijker het gevoel ín de natuur te zitten, tussen de apen. En twee: er is geen dier waarop we zo makkelijk al onze eigenschappen projecteren als op de chimpansee. Het vermenselijken van wilde dieren is in een documentaire verboden. Voor een film is het noodzakelijk.'


Dit is wat hij, voor hij in 2008 naar Ivoorkust trok, wilde filmen: chimpansees die op kleinere apenrassen jagen, ze doden en eten. Chimpansees die noten kraken met gereedschap van hout en steen. Chimpansees, vechtend langs de grenzen van hun territorium met de mannetjes van vijandige chimpanseegroepen. Jonge chimpansees, spelend in de bomen terwijl hun ouders liggen te slapen. Jonge chimpansees, sowieso.


Hoe heeft u Oscar gevonden?

'We werkten samen met primatoloog Christophe Boesch. Hij doet al dertig jaar onderzoek naar chimpansees in het Taï National Resort. Ik had hem gevraagd of hij op zoek wilde naar een moeder met een pasgeboren kind. Want één ding stond vast: we wilden een babychimp als hoofdpersoon.


'Boesch had eerst een andere moeder op het oog. Een andere groep chimpansees ook. Maar toen we in maart 2008 begonnen met onze voorbereidingen, ontdekten we dat het op de plek waar ze leefden veel te donker was om te filmen. Je zag alleen maar bladeren. En de moeder bleek cameraschuw. Telkens als de cameraman zijn camera uit zijn rugzak haalde, draaide ze haar rug naar hem toe.'


Een paar dagen later vonden ze op een open plek in het bos rond een rotte boomstam een groep van dertig chimpansees, waaronder Freddy en Isha. Oscar moest toen nog geboren worden, maar het licht was gevonden.


Hoe je in een tropisch regenwoud, met een vochtigheidsgraad van honderd procent, heel veel regen, altijd takken voor de camera en chimpansees die alweer wegrennen als jij net je camera op een statief hebt gezet tóch een film van 78 minuten weet te maken? Het antwoord: voldoende tijd.


Fothergill: 'We hadden zevenhonderd draaidagen, een ongekende luxe in de filmindustrie. Als een van de cameramannen zich weer eens afvroeg of er überhaupt wel een film zou komen, zei ik: 'Zelfs met één bruikbaar shot per dag gaan we het redden.' Om eerlijk te zijn: de meeste dagen hadden we ook niet meer dan één shot. En soms duurde dat niet langer dan twee seconden.'


Als regisseur van een natuurfilm, zegt Fothergill, probeer je van al die shots een puzzel te leggen. Voor de vier minuten durende scène waarin de groep van Freddy op kleine apen jaagt - ja, ze eten 'm op, en nee, dat zien we als kijker niet - zijn twintig jachten gefilmd. 'De ene keer heb je een shot van Freddy die op de uitkijk staat, de andere keer van een aap die in de boom klimt, de derde keer van een mannetje in de aanval, en ga zo maar door. Omdat chimpansees zo onvoorspelbaar en beweeglijk zijn, spraken we af welke aap we op één dag zouden volgen. En daar bleven we dan bij in de buurt.'


Hoe dicht mochten jullie de apen naderen?

'We moesten, in verband met besmettingsgevaar voor de apen op zeven meter afstand blijven. We droegen allemaal een mondkapje. En de afspraak met het onderzoeksteam van Boesch was: niet meer dan drie crewleden op de plek waar werd gefilmd. We wilden de chimpansees zo min mogelijk verstoren.'


Zat Fothergill toch ineens midden in een gevecht tussen Freddy's groep en die van rivaal Scar. Het is zijn meest memorabele opnamedag, zegt hij. 'Het was beangstigend: dat enorme lawaai, de pure kracht van die dieren. Toch was het geen moment gevaarlijk. Ze waren zo met elkaar bezig dat ze ons niet zagen staan.'


Na een van die gevechten is Isha, Oscars moeder, verdwenen. Weten jullie wat er met haar is gebeurd?

'We vermoeden dat ze door het tumult van de groep is afgedreven en door een luipaard is gedood. Dat gebeurt veel.'


Ze kan ook door een stroper zijn gedood. Daar zijn er veel van in die omgeving.

'Dat is waar. Maar een van de voordelen van het bestuderen van chimpansees is: de aanwezigheid van wetenschappers houdt stropers op afstand. We hebben wel eens schoten gehoord. Maar niet zo vaak.'


Aan het begin van de film zegt de voice-over: dit is een gebied dat nauwelijks door mensen is aangeraakt. Maar Oscar en de zijnen worden ernstig bedreigd, niet alleen door stropers, ook door ontbossing. Waarom liet u dat niet zien?

'Zo'n film wilde ik niet maken. Dan moet je de handel in bushmeat filmen, het illegaal kappen van bomen, de pogingen om de lokale bevolking ervan bewust te maken dat chimpansees uitsterven. Een geweldig verhaal om te vertellen, maar het is niet waar ik goed in ben. Mijn kwaliteit is mooie beelden van de natuur maken.'


Stel: de BBC had u gevraagd een documentaire over chimpansees in dit gebied te maken. Had die er anders gezien?

'Feitelijker. Maar ook in mijn documentaires heb ik altijd cinematografische elementen gebruikt. In Chimpanzee zitten beelden van oplichtende slijmzwammen in de nacht. In een documentaire leg je dan aan de kijker uit wat ze zien, in een speelfilm gebruik je die beelden als metafoor voor de dreiging van een rivaliserende groep chimpansees. Dat is misschien simplistisch, maar het werkt wel.'


Toen Planet Earth uitkwam, zeiden critici al tegen hem: 'Je geeft een te rooskleurig beeld van de planeet.' Fothergill: 'Ik ben het daar niet mee eens. De beelden die ik laat zien, zijn niet onecht. Ook in deze film niet. De wildernis in het Taï National Resort bestaat. De chimpansees bestaan. Ik vind de bioscoop niet de plek om een boodschap over te brengen. Het is al moeilijk genoeg om de zalen vol te krijgen. Ik hecht er wel aan dat Disneynature voor elke speelfilm een give back-campagne lanceert. Met een deel van de opbrengst van Earth zijn vier miljoen bomen in Brazilië geplant. Voor Chimpanzee doen we hetzelfde met het Jane Goodall Institute. Ik ben ervan overtuigd dat deze manier van filmen meehelpt mensen bewust te maken van de kwetsbaarheid van de natuur. Je kunt pas om iets geven als je weet dat het bestaat.'


Extra: Disney meets natuur

Alaister Fothergill is alweer bezig met twee volgende speelfilms voor Disneynature: over grizzlyberen in Alaska en over apen in Sri Lanka. Die laatste film is helemaal Disney meets de natuur: 'Alle karakters van Jungle Book zitten in deze speelfilm. Apen, tijgers, de beer Balou. En dit keer zitten er ook mensen in.'


Extra: Eén shot per dag

Hoe je in een tropisch regenwoud, met een vochtigheidsgraad van honderd procent, heel veel regen, altijd takken voor de camera en chimpansees die alweer wegrennen als jij net je camera op een statief hebt gezet tóch een film van 78 minuten weet te maken? Het antwoord: voldoende tijd. Alastair Fothergill en zijn team hadden zevenhonderd draaidagen. Een ongekende luxe in de filmindustrie. Zelfs met één shot per dag zouden ze binnen de tijd zijn gebleven. Fothergill: 'Om eerlijk te zijn: de meeste dagen hadden we ook niet meer dan één shot.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden