Vier vragen

Na Amanda Gorman wist ook Amara van der Elst het publiek te raken met spoken word. Maar wat is dat precies?

Na de voordrachten van Amanda Gorman (bij de inauguratie van president Biden) en Amara van der Elst (tijdens de Dodenherdenking) was spoken word het gesprek van de dag. Maar wat is het precies? Vier vragen over een lastig te definiëren genre.

Amara van der Elst spreekt tijdens de Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam.  Beeld Brunopress
Amara van der Elst spreekt tijdens de Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam.Beeld Brunopress

Waarin verschilt spoken word van het voordragen van poëzie?

‘Bij spoken word staat vaker een politieke of emancipatoire boodschap centraal’, zegt dichter Ellen Deckwitz. ‘De toon is urgenter.’ Ze wijst op het optreden van Amanda Gorman bij de inauguratie van president Biden, waarin ze verwees naar het slavernijverleden. ‘Ook is spoken word theatraler − artiesten maken veel gebaren − en muzikaler.’ Maar, voegt Deckwitz toe, de grenzen zijn ijl.

Dat beaamt Kevin de Randamie, spokenwordartiest en oprichter van het platform Spoken. ‘De essentie ervan is woordkunst, maar de meningen zijn verdeeld over wat het precies is. Mag spoken word muzikaal worden begeleid? Poëzie is ook al zo’n rekbaar begrip. Wat voor de een poëzie is, is voor de ander herrie.’

Poëzie is bedoeld voor papier, zegt Joost van Kersbergen, woordkunstenaar en coach bij Poetry Circle, dat spokenwordtalenten begeleidt. ‘Het is het verschil tussen voorlezen en performen.’

Bekijk hier de voordracht van Amanda Gorman tijdens de inauguratie van president Biden. Tekst gaat hieronder verder.

Waar komt spoken word vandaan?

‘We doen nu ineens alsof het wiel opnieuw is uitgevonden, maar spoken word, als je dat ziet als gesproken verbale kunst, is zo oud als de mensheid’, zegt Mineke Schipper, emeritus hoogleraar interculturele literatuurwetenschap aan de Universiteit Leiden. ‘We hebben elkaar altijd op een ritmische toon prachtige verhalen verteld, lang voordat de eerste gebeden en liederen werden getranscribeerd.’ Je zou kunnen zeggen dat ook Homerus aan spoken word deed, zegt Deckwitz.

In culturen waar het schrift een dominante rol verkreeg, raakte spoken word steeds meer op de achtergrond, zegt Schipper, die onderzoek heeft gedaan naar orale literatuur in Afrika, waar het wél een prominente plek behield. Slaafgemaakten namen de traditie mee naar de Verenigde Staten.

Wie waren de eerste beroemde spokenwordartiesten?

Dichter en burgerrechtenactivist Maya Angelou (1928-2014) zou je kunnen zien als een van de eerste beroemde Amerikaanse spokenwordartiesten, zegt Joost van Kersbergen van Poetry Circle. Ook The Last Poets, een groep muzikanten en dichters uit de jaren zestig die zich bekwaamde in de discipline, wortelde in de burgerrechtenbeweging.

In Nederland droegen ook de dichters en voordrachtskunstenaars Johnny van Doorn (1944-1991) en Jules Deelder (1944-2019) al voor op een manier die je nu bij spokenwordartiesten ziet, zegt Van Kersbergen.

Babs Gons is de eerste artiest die evenementen in Nederland organiseerde waar het nadrukkelijk aan bod kwam, zegt spokenwordartiest De Randamie. Gons organiseerde eind jaren negentig avonden rond het genre in het Amsterdamse Paradiso.

Spoken word komt vanuit de underground, zegt Carmien Michels, een Vlaamse auteur en spokenwordartiest die ook in Nederland optreedt. ‘Net als rap, beatbox en graffiti. Het is altijd een genre geweest dat het goed doet bij artiesten die niet direct aansluiting kunnen vinden bij reguliere culturele centra.’ Hoe dat komt? Michels: ‘Op spokenwordavonden is het vaak open podium. Dat maakt ze toegankelijk. Je schrijft thuis een tekst en brengt hem ’s avonds ten gehore.’

Die toegankelijkheid zorgt ervoor dat onderwerpen ter sprake komen die de media nog grotendeels links laten liggen, zegt Michels. ‘In de spokenwordwereld gaat het al lang over de gevolgen van dekolonisatie.’

Bekijk hier de voordracht van Amara van der Elst tijdens Dodenherdenking. Tekst gaat hieronder verder.

Hoe populair is spoken word in Nederland?

In 2007 gaf Babs Gons een spokenwordworkshop, zegt Joost van Kersbergen. Toen was er één aanmelding. Dit groeide uit tot Poetry Circle, dat nu workshoptrajecten in zeven grote steden organiseert, waar honderden aanmeldingen voor binnenkomen.

Jaarlijks doen er honderd jonge spokenwordartiesten mee aan de talentenwedstrijd van Kunstbende, zegt Janneke Moerel, hoofd communicatie van het platform voor jonge creatieve makers. Op spoken.fm staan profielen van driehonderd artiesten, zegt oprichter Kevin de Randamie. De winnaars van de wedstrijd die de site elke twee jaar organiseert, stoten geregeld door naar het stadsdichterschap. Voorbeelden daarvan zijn Onias Landsveld (Tilburg) en Dean Bowen (Rotterdam).

Spoken word dringt steeds meer door tot de mainstream. Artiesten als Akwasi, Typhoon en Derek Otte brengen het via optredens bij talkshows bij een groot publiek. Datzelfde doen Amanda Gorman en Amara van der Elst. Op vrijwel alle festivals is in elk geval één spokenwordartiest te zien, zegt De Randamie (de broer van Typhoon). ‘Maar de eerste artiest die een zaal in z’n eentje uitverkoopt, moet nog komen.’

Zelfs het bedrijfsleven heeft spoken word ontdekt. A.s.r., T-Mobile en Randstad gebruikten het in hun reclamecampagnes, zegt De Randamie. Hijzelf bracht het duurzaamheidsrapport van Heineken, in 2015 al, in spoken word: ‘But many small steps add up to light years, so he upgrades the range of low alcohol beer, and chills them in coolers that use less than half of the juice of coolers they had in 2010.’

Bekijk hier Kevin de Randamie die het duurzaamheidsrapport van Heineken aanprijst met spoken word.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden