Na afloop van de show, de leegte

Een heel oude man, gebogen, het hoofd hangend, met machteloze, bevende handen die het zegenende gebaar tot een sleets kruisje hebben teruggebracht, een stijve mond die nauwelijks nog kan articuleren, waardoor de vele talen van de zegenwensen met Kerstmis en Pasen één taal leken geworden. Maar onverwoestbaar bleven de steeds kleiner wordende ogen. Ze gluurden scherp achter de staf die stut was geworden. Niets ontging hem.

Van de triomf van de vroege jaren is niets meer over. Die rechte gestalte van eens, wijdzegenend en glimlachend rondgaand, leek de energie van een nieuwe kerk uit te dragen, miljoenen kwamen op hem af als op een wonderbaarlijke icoon. In de directe genade van de icoon heeft hij als Pool altijd geloofd: hij komt uit een volk van kijkende bidders, van mystieke gelovigen ook.

De zwaarste lasten kwamen aan het eind; hij boog er heel diep onder. De toekomst was aan een nieuw heilig priesterschap; een epidemie van seksschandalen brak uit; hij had alle landen rond Rusland bezocht, maar de toegang tot dat land en de verhoopte verzoening met de orthodoxe kerk bleven uit; als vredestichter trok hij naar het Midden-Oosten. De vrede is er ver weg. Zijn persoonlijke roeping heeft hij niet kunnen vervullen. Hij heeft veel losgemaakt, maar er is nog meer op losse schroeven komen te staan.

Als aartsbisschop van Krakau was hij de opvolger van de heilige Stanislaus, die in de 11de eeuw leefde. Na hem en door hem hebben de Polen duizend jaar het geloof vastgehouden. Met de keuze van Karol Wojtyla tot paus werd de geloofsbewaarder van Polen die van de hele kerk. Wie dit als gedachtegoochelarij beschouwt, heeft het Poolse katholicisme niet begrepen. Dat eenvijfde van de Poolse geestelijkheid buiten het eigen land werkt, heeft met diezelfde gedachte te maken dat het geloof uit het oosten komt, met eeuwenoude grote devoties ook, zoals de Mariaverering. Daarin ging hun paus voor. Hij liet geen Maria-bedevaartplaats onbezocht en toen hij in 1981 zwaargewond na de aanslag van het Sint Pietersplein werd weggedragen, bad hij hardop tot Maria. In zijn land heerst de geestelijkheid streng en autoritair. Die clericale kerk vertegenwoordigde hij, maar het Poolse model bleek niet geschikt voor de wereld.

Vele jaren heeft hij twee gezichten gehad: een zeer innemend, in direct contact met mensen, en het strenge gezicht van de ambtsbewuste; het ene kon snel plaatsmaken voor het andere. De twee lijken uitdrukking van die dubbele karaktertrek van haast kinderlijke vroomheid en harde leerstelligheid, die concessieloos is, maar ook altijd een vijand veronderstelt. De strijd van de kerk tegen het communisme in zijn vaderland heeft hem gevormd. Intolerantie is de Poolse kerk haast opgedrongen.

Het toneelspel van de liturgie, dat zeker in het pauselijke Rome in eeuwen naar de volmaaktheid toe is gegroeid, was hem niet genoeg. Zijn toneel werd de wereld en het werd bespeeld met de modernste middelen. De geloofsverkondiging werd een superieur podiumspel, waarvan hij als hoofdrolspeler genoot. Als elk groot acteur beheerste hij de timing volmaakt. Een korte stilte na enkele woorden was zijn steeds herhaalde meesterzet. Hij keek even op van zijn papier, scherp blikkend naar de massa, tot het applaus weer werd ingezet. Zijn optreden was vaak een show met alleen maar finales. De kerk leek de wereld te veroveren. Maar hij moet overal in de wereld de leegte van na het sprookje hebben achtergelaten.

Er is de laatste 25 jaar niemand zo toegejuicht als hij. Het blijft een raadsel hoe iemand die de dienaar der dienaren is, dit steeds weer kan verdragen. Hij moet met zijn scherpzinnigheid de leegte ervan toch hebben doorzien.

Het spreken werd ten slotte gemurmel, het lichaam verstijfde; de knieval voor zijn God kon hij niet meer maken. Een mens in groots verval. De kerk is in zijn gestalte van jong en triomfantelijk weer oud geworden. Zijn opvolger kan, als elke nieuwe paus, van voren af aan beginnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden