spanningen tussen vs en china

Na 40 jaar toenadering ziet China nu vooral een kwaadwillende rivaal in Amerika

Demonstranten tegen de uitleveringswet op het vliegveld van Hongkong. Volgens Beijing zijn de protesten door ‘buitenlandse krachten’ uitgelokt. Beeld REUTERS

De spanningen tussen de VS en China zijn deze week razendsnel opgelopen. Na veertig jaar van toenadering en economische samenwerking is een tijdperk van strategische competitie aangebroken. Er wordt al voorzichtig gerept van een nieuwe Koude Oorlog. Is dat terecht? 

Voor China-watchers is het nieuws dezer dagen maar moeilijk bij te houden: de handelsoorlog met Amerika escaleert, de protesten in Hongkong lopen uit de hand, individuele Chinese toeristen kregen een reisverbod voor Taiwan en een Amerikaans vliegdekschip voer door de Zuid-Chinese Zee. In al die gebeurtenissen, groot of klein, is er één constante: het zijn afgeleiden van een steeds bitsere strijd tussen China en de Verenigde Staten.

De toenemende strijd is goed te zien op de dagelijkse persconferentie van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken. Die lijkt tegenwoordig meer op een persconferentie van het ministerie van anti-Amerikaanse zaken. Van de tien eerste agendapunten gaan er meestal zo’n zeven of acht over de VS, en niet in positieve zin. ‘De VS provoceren’, ‘mengen zich in onze interne zaken’, of ‘ondermijnen de vrede’, klinkt het keer op keer. O ja, dan hadden we ook nog iets over India.

Ook in de Chinese media wordt de toon agressiever. Het meest extreem was Kang Hui, de doorgaans ingetogen nieuwspresentator van staatszender CCTV, eind juli. ‘Amerikaanse politici intimideren en tiranniseren, wakkeren overal het vuur aan en willen de hele wereld in chaos zien’, declameerde hij tijdens het zevenuurjournaal. En dan, in een uitspraak die meteen alle sociale media haalde: ‘Ze zijn als een stok die in de stront roert.’

Nieuwe koude oorlog 

Spanningen tussen de VS en China zijn geen nieuw fenomeen, maar de laatste tijd zijn ze wel heel hoog opgelopen. Zo hoog dat volgens analisten sprake is van een definitieve ommekeer in de Amerikaans-Chinese relatie: na veertig jaar van toenadering en economische samenwerking is een tijdperk van strategische competitie aangebroken. Hier en daar wordt al – met heel veel kanttekeningen, maar daarover later meer – gerept van een nieuwe Koude Oorlog.

De jaren van toenadering begonnen in 1972, toen de Amerikaanse president Richard Nixon de banden aanhaalde met zijn marxistische tegenhanger Mao Zedong. Bedoeld als een noodzakelijk kwaad om de Sovjet-Unie in te dammen, groeide de Amerikaans-Chinese alliantie uit tot een innig economisch verband. China en de VS maakten elkaar rijker en de Amerikanen hoopten dat China ook politiek meegaander zou worden naarmate het economisch liberaler werd.

Die hoop kwam niet uit. China werd rijker en machtiger, maar bleef even autocratisch. Onder de huidige leider Xi Jinping werd na een aantal vrijere jaren de censuur weer opgevoerd en de partijcontrole aangewakkerd. Ook economisch bleven de hervormingen achter op de verwachtingen. China wierp het marxisme van zich af, maar werd geen vrijemarkteconomie. Het bleef staatsbedrijven bevoordelen en behield drempels voor buitenlandse bedrijven.

Gestrekt been

Ook internationaal hield China zich niet aan het Amerikaanse verwachtingspatroon, dat ervan uitging dat China zich tot ‘een verantwoordelijke aandeelhouder’ van de bestaande wereldorde zou ontwikkelen. Beijing trad toe tot allerlei internationale organisaties, maar zette die ook naar zijn eigen hand en bouwde daarnaast zijn eigen instellingen uit. Die groeiende Chinese invloedssfeer begon steeds meer te botsen met de oude machtsverhoudingen van de Pax Americana.

Chinese vrouwen zitten op een bankje in de vorm van een Amerikaanse bom. Beeld EPA

Tal van Amerikaanse presidenten probeerden China met zalven en slaan binnenboord te houden. Het had weinig succes. Trump besloot dat het genoeg was en ging er met gestrekt been in. Hij voerde handelstarieven in, wierp muren op rond technologie en deinst zelfs niet terug voor een valutaoorlog. China buigt nog niet. Als de VS de opkomst van China willen tegenhouden, zoals Beijing de Trump-aanpak interpreteert, kunnen ze hun borst maar beter nat maken.

Het is in die sfeer dat allerlei conflicten nu tot een kookpunt komen, en economische, militaire en politieke twisten elkaar versterken. Zo zijn de spanningen rond Taiwan, het de facto onafhankelijke eiland dat door China als een afvallige provincie wordt gezien, in tijden niet zo hoog geweest. Dat komt in de eerste plaats door de toenemende assertiviteit van China, maar de handelsoorlog helpt niet. Handelstarieven en wapenleveringen aan Taiwan vormen in Chinese ogen een Amerikaans offensief.

‘Buitenlandse krachten’

Ook in Hongkong komen de Amerikaans-Chinese spanningen naar boven. Zo beweert Beijing dat de protesten door ‘buitenlandse krachten’ zijn uitgelokt. China presenteert er geen bewijzen voor, maar de steunbetuigingen van enkele Amerikaanse politici aan de demonstranten zijn voor Beijing voldoende. Dat die politici het Amerikaanse voorkeursregime voor Hongkong, waardoor de stad niet onder de handelstarieven valt, willen gebruiken om China onder druk te zetten, maakt de redenering af.

Het zijn allemaal geen nieuwe knelpunten, maar historische conflicten op de breuklijnen van de Amerikaanse en Chinese macht. Alleen werden die conflicten tot nog toe vaak in toom gehouden om de economische samenwerking niet te verstoren. Nu ook die relatie conflictueus is geworden, staat er minder rem op de vijandigheid en komen de frustraties makkelijker naar boven. ‘Frictie is het nieuwe normaal’, aldus David Shambaugh, China-specialist van de George Washington Universiteit.

Kemphanen

Is dit dan inderdaad het begin van een nieuwe Koude Oorlog, met een democratisch en autocratisch machtsblok, en Hongkong en Taiwan als satellietstaten? Nou nee, die analogie gaat mank. Met 400 duizend Chinese studenten in de VS en 737 miljard dollar aan bilaterale handel zijn deze kemphanen veel meer met elkaar verweven dan de VS en de Sovjet-Unie ooit waren. Ook de twee machtsblokken ontbreken: veel landen die economisch zaken doen met China, sluiten militair en politiek aan bij de VS.

Amerikaanse handelsgezant Robert Lighthizer (midden) praat met de Chinese vicepremier Liu He tijdens het Amerikaans-Chinese handelsoverleg. Beeld AFP

De twee landen spelen wel met vuur. Topmilitairen hebben al gewaarschuwd dat kleine incidenten in de Straat van Taiwan zomaar tot grote militaire confrontaties kunnen leiden, en de escalatie in de handelsoorlog en in Hongkong slaan diepe wonden. Een uitweg lijkt niet in zicht. Of zoals China-specialist Ely Ratner, voormalig medewerker van president Obama, schreef: ‘De nieuwe consensus is dat de oude strategie niet werkt. Maar er is geen consensus over wat hierna komt.’

Meer over China en de VS

Donald Trump heeft de allesverzengende drang handelsrivalen als China af te troeven, maar de president van Amerika lijkt echte oorlogen te schuwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden