Mysterie opgelost: Van Gogh sneed gehele oor bewust af

De stippellijn door de basis van het oor laat weinig ruimte voor twijfel. En ook de beeltenis van het verweesde lelletje daaronder spreekt boekdelen. Wie de rudimentaire tekeningetjes van Van Goghs linkeroor (of wat daar van over was) gemaakt door de Arlesiaanse arts Félix Rey op 18 augustus 1930 bekijkt, kan niet anders concluderen: de schilder sneed in de nacht van 23 november 1888 in een moment van razernij het hele lichaamsdeel af, niet een stukje.

Uit de tentoonstelling: Van Goghs oor. Foto Bernadette Murphy / van Gogh Museum

De tekening werd opgediept door de Britse, in de Provence woonachtige onderzoeker Bernadette Murphy, en is te zien op de tentoonstelling die vrijdag opent in het Van Gogh Museum, De Waanzin Nabij (Van Gogh en zijn ziekte); men toont daar tevens Van Goghs vermeende zelfmoordwapen, een revolver. Louis van Tilborgh, senior onderzoeker van het museum, en Murphy's raadspersoon spreekt van een mooie vondst. 'Deze tekening komt in iedere toekomstige biografie.'

De oorspronkelijke functie van het document, uitvoerig door Murphy beschreven in haar vandaag verschijnende werk Van Gogh's Oor (het ware verhaal), spreekt tot de verbeelding. Het diende als research-materiaal voor het boek dat het beeld van Vincent van Gogh als heethoofdige schilder bij een groot publiek deed postvatten: Lust for Life, Irving Stone's bestseller uit 1934 (later gelijknamig verfilmd met rollen van Vincente Minelli en Kirk Douglas). De schrijver deed in de zomer van 1930 onderzoek voor zijn boek in de Provence en vroeg Rey, die als stagiair veertig jaar eerder Van Gogh's hoofdwond had behandeld een tekeningetje van het oor te maken. Het document behoort thans tot de schrijvers papieren nalatenschap (het doosje 'varia' om precies te zijn) in de bibliotheek van Berkeley, San Francisco, Californië, alwaar Murphy het opspoorde.

De vondst maakt een eind aan een van de meest emotioneel geladen, en ook een van de meest bediscussieerde voetnoten in de kunstgeschiedenis. Een discussie die des te verwarrender was daar verschillende ooggetuigen elkaar tegenspraken. Waar Gauguin, Vincents huisgenoot in Arles in zijn latere biografie beschreef dat Van Gogh zijn hele oor had afgesneden ('Hij moest een tijdlang hebben geprobeerd om de bloeding te stoppen, want de volgende dag lagen her en der een heleboel natte handdoeken over de tegelvloer van de benedenkamers verspreid'); observeerden de schilder Signac en van Jo van Gogh-Bonger, de weduwe van Vincents broer Theo, dat het enkel om de lel ging. Aan dat meningsverschil komt nu een eind.

Uit de tentoonstelling: Van Goghs oor. Foto Bernadette Murphy / van Gogh Museum

Sterke implicaties

De vondst heeft ook sterke implicaties voor ons beeld van de schilder, stelt Murphy: 'Een: het incident met het oor was geen ongeluk, zoals nog wel geopperd werd; immers: zo'n grote wond verraad planning. En twee: Van Gogh was al gek in de periode dat hij zijn beste werk maakte.' Je zou daar een derde aan toe kunnen voegen: Paul Gauguin, die door kunsthistorici nogal eens als een verzinner is neergezet, blijkt een meer betrouwbare bron dan werd aangenomen.

Er zitten meer onthullingen in Murphy's boek. Zo wist de voormalige docent door handschriften- onderzoek de ondertekenaars van de petitie die Van Gogh na zijn daad van zelfverminking uit zijn buurt moest weren te identificeren. Het gaat niet om 'grote delen van de gemeenschap' zoals vaak is geschreven, maar een mannetje of dertig, die 'onderlinge connecties hadden alsof ze deel uitmaakten van een reusachtig netwerk' en allen links of rechtsom gelieerd blijken aan de eigenaar van Vincents woning en die van de aanpalende kruidenierszaak. Bernadette Murphy: 'Die twee zagen in Het Gele Huis mooi onroerend goed, en beschouwden Vincent als een sta-in-de-weg. Een scam zal ik het niet noemen, maar er waren zeker economische belangen in het spel.

Een andere vondst is de identificatie van de 'prostituee' aan wie Van Gogh zijn afgesneden - en inmiddels schoongewassen oor - aanbood. Zij heette in werkelijkheid geen Rachel, zoals tot op heden werd aangenomen, maar Gabrielle, en zou geen prostituee, maar schoonmaakster zijn geweest; ze reinigde ondermeer de kantoren bij Vincent in de buurt. Tenminste, zo wil het verhaal van Gabrielle's achterkleinkinderen, die Murphy verscheidene malen bezocht, en wier naam de onderzoekster niet bekend maakt; een verhaal met sociaal wenselijke trekken. Louis van Tilborgh: 'Een theorie als deze moet je als historicus kritisch tegen het licht houden. Ik bedoel: als Gabrielle schoonmaakster was, waarom hing ze dan zo laat nog rond bij het bordeel?'

Onderzoekster Bernadette Murphy. Foto Guy Hervais
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.