ReportageKunstrovers voor de rechter

Mwazulu, de Robin Hood van roofkunst uit Afrika, geeft de strijd tegen de koloniale staten niet op

In zekere zin heeft Mwazulu Diyabanza niets te verliezen. Hij mag dan terechtstaan voor ‘poging tot diefstal van een geregistreerd kunstwerk’, een delict waarop een maximale gevangenisstraf staat van tien jaar en een boete van 150 duizend euro, de 41-jarige Congolese activist is ervan overtuigd dat hij zal worden vrijgesproken. Zo niet, ook geen man overboord. 

Activisten hebben een houten beeld gestolen uit het Afrika Museum in Berg en Dal.

De boete stuurt hij gewoon door naar Quai Branly, ‘die hebben toch miljoenen’. De gevangenis vreest hij evenmin. ‘In een repressieve imperialistische staat is dat waar vrijheidsstrijders belanden.’ Op 12 juni stal Emery Mwazulu Diyabanza Siwa Lemba, kortweg Mwazulu, met vier mede-activisten een beeld uit het Musée du Quai Branly, het etnografisch museum van Parijs. Ze filmden hun daad en zonden de beelden live uit op Facebook. Volgens Mwazulu, woordvoerder van een pan-Afrikaanse actiegroep, is de ontvreemding van het kunstwerk, een 19de eeuws grafmonument uit het huidige Tsjaad, geen diefstal. Het beeld was immers eerder gestolen door de Franse staat. ‘Als iemand mijn telefoon jat, en ik kom hem later tegen en pak mijn telefoon terug, wie is dan de dief?’

‘Eerst kwamen de westerlingen ons vertellen dat onze beelden duivelse objecten waren’, zegt Behanzin Egountchi, die net als tientallen andere activisten naar de Parijse rechtbank is gekomen om Mwazulu te steunen. ‘En nu worden diezelfde beelden tentoongesteld in jullie musea en moeten wij entree betalen om ons eigen erfgoed te mogen zien.’

Berg en Dal 

Na de ontvreemdingsactie in Quai Branly herhaalden Mwazulu en de zijnen hun kunstje in een museum in Marseille en in het Afrika Museum in Berg en Dal. De activistische dieven willen een debat ontketenen over ‘de plundering van Afrika’. In Nederland lijkt dat vooralsnog te lukken. Het Nationaal Museum van Wereldculturen, waar het Afrika Museum onderdeel van is, heeft laten weten open te staan voor een discussie over koloniaal erfgoed.

‘Een eerste positief signaal’, zegt Mwazulu, die in januari in Nederland terechtstaat voor de ontvreemding in Berg en Dal. ‘Laten we hopen dat jullie Europese vrienden dat voorbeeld volgen.’ Er liggen zo’n 90 duizend Afrikaanse objecten in Franse musea, waarvan 70 duizend in Quai Branly. In 2017 beloofde president Macron dat Frankrijk alle werken die ‘onder dwang of onder onbillijke voorwaarden’ uit Afrika zijn meegenomen zou teruggeven. In Quai Branly gaat het om 46 duizend objecten, zo brachten twee door Macron aangestelde onderzoekers in kaart.

Het plan van de president om roofkunst terug te geven werd gezien als baanbrekend. Maar wat Mwazulu en zijn medestanders betreft gaat het niet snel genoeg. Twee jaar na het verschijnen van het restitutie-rapport zijn er welgeteld 27 werken teruggeven. ‘Frankrijk praat met twee monden’, zegt Egountchi. ‘In verkiezingstijd doet Macron allerlei toezeggingen om Afro-Franse kiezers te trekken. Maar als het erop aankomt gebeurt er niets.’

Gebalde vuist 

Dus gaat de strijd verder, ook hier in de rechtbank. Als de griffier, een kleine witte man in toga, vraagt of ‘meneer Diyabanza al is gearriveerd’ staan er al zo’n vijftig mensen voor de deur van de rechtszaal te wachten. Sommigen dragen een T-shirt met een gebalde vuist, anderen hebben een Congolese vlag om hun schouders gedrapeerd. Een man draagt een zwarte baret met een rode button. ‘Stop de Franse militaire aanwezigheid in Afrika’, staat erop. De aanwezigen hebben behalve hun activistische kleding nog iets gemeen: op een enkele uitzondering na zijn het zwarte Fransen.

‘De diaspora steunt je strijd. Guadeloupe staat achter je.’ Als Mwazulu binnenkomt klampen zijn medestanders hem aan. Geduldig gaat de Robin Hood van de roofkunst op de foto met zijn fans en staat hij journalisten te woord, eloquent en vol bravoure. Zijn gevolg mompelt instemmend na iedere zin – en maakt afkeurende geluiden als een vraag van een journalist hen niet bevalt.

Vive la république coloniale

Groot is de consternatie als plotsklaps blijkt dat afgezien van de verdachten en hun verdediging bijna niemand de rechtszaal in mag. ‘Coronamaatregelen’, zegt een politiecommandant. ‘U moet daar niets achter zoeken’. Maar dat wil er niet in bij de aanwezigen, van wie sommigen vanochtend uit Bordeaux zijn gekomen om de rechtszaak bij te wonen. Vive la république coloniale, roepen ze sarcastisch tegen de tientallen toegestroomde agenten. ‘Jullie moeten je schamen!’

Het Openbaar Ministerie heeft begrip voor de strijd van de activisten, maar wijst erop dat ‘er andere methoden zijn dan een gewelddadige actie die in strijd is met de wet’. Het OM eist 1.000 euro boete voor woordvoerder Mwazulu en 500 euro voorwaardelijke boete voor zijn vier mede-activisten. 14 oktober volgt de uitspraak. Maar daarmee gaat de geest niet in de fles. ‘Wij gaan door’, zegt Mwazulu. ‘Net zo lang tot al het erfgoed dat de Afrikanen en hun afstammelingen toekomt is teruggegeven.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden