interview

‘Muziek zien Taliban als een dreiging, omdat het een medium is dat ideeën overbrengt’

Een ballonnenverkoper bij een heiligdom dat een centrale rol speelt bij het Nowruz-festival, het Perzisch Nieuwjaar. Beeld Getty Images
Een ballonnenverkoper bij een heiligdom dat een centrale rol speelt bij het Nowruz-festival, het Perzisch Nieuwjaar.Beeld Getty Images

Toen de Taliban twintig jaar geleden metershoge boeddhabeelden opbliezen, ontstak de wereld in woede. Zover komt het nu niet, voorspelt erfgoedexpert Bastien Varoutsikos. Vooral het verborgen erfgoed, de tradities, lopen gevaar.

De Taliban zijn terug in Bamiyan. Vanzelfsprekend gaat bij grote conflicten de eerste aandacht uit naar mensen die in gevaar zijn. Maar aanvallen op een bevolking gaan vrijwel altijd gepaard met aanvallen op hun cultuur.

Het waren de beelden van twee exploderende 6de-eeuwse boeddha’s – de ene 38 meter hoog, de andere 55 meter – die er in hoge mate toe bijdroegen dat de wereld zich in 2001 schaarde achter de westerse invasie van Afghanistan. De vernietiging van de Bamiyan-boeddha’s werd hét symbool van de barbarij van de Taliban.

Machtsovername gaat vaak gepaard met het vernietigen van de symbolen. Maak je beelden van de vijand kapot, dan val je zijn identiteit aan. In feite probeert iconoclasme – cultuurvernietiging – de geschiedenis én de toekomst van de ander uit te vegen. Dus is dit wat de Afghanen nu weer te wachten staat?

Het gevaar schuilt dit keer juist in een niet-zichtbare hoek van de cultuur, zegt de Franse archeoloog Bastien Varoutsikos, tevens antropoloog en expert op het gebied van erfgoed in conflictgebieden. Meer dan de beelden en gebouwen is nu het immateriële culturele erfgoed van Afghanistan in gevaar: de tradities, de ceremonies, lokale ambachten, kookkunst, dans, muziek, poëzie. Kortom, alles wat mensen doen om hun identiteit en geloof tot uiting te brengen en door te geven. Dit is erfgoed dat onlosmakelijk is verbonden aan het welzijn en voortbestaan van gemeenschappen. Worden die praktijken verboden, dan kan soms millennia oude kennis verdwijnen.

Danstradities in Afghanistan zijn rijk maar weinig gedocumenteerd, en ze worden sinds de Taliban aan de macht zijn steeds minder uitgevoerd. Beeld
Danstradities in Afghanistan zijn rijk maar weinig gedocumenteerd, en ze worden sinds de Taliban aan de macht zijn steeds minder uitgevoerd.

Varoutsikos (36) onderzocht erfgoed in de Kaukasus, in Syrië, Libië, Mali, Jemen en Irak voordat hij zich toespitste op het niet-tastbare cultureel erfgoed in Afghanistan. In The Art Newspaper waarschuwde hij deze week voor de acute bedreiging ervan, en noemde hij de Afghaanse immateriële cultuur ‘even rijk en divers als onbeschermd’.

Enkele dagen later verscheen van hem in Le Monde een stevig appel aan de Franse regering om behalve Afghaanse mensen die voor de Franse overheid hebben gewerkt ook erfgoedprofessionals en hun families asiel te verlenen. Varoutsikos vreest voor de veiligheid van zijn collega’s en vakgenoten. Culturele rechten, schreef hij, zijn verbonden aan mensenrechten. Via een Zoomverbinding licht hij zijn pleidooi toe vanuit zijn Parijse appartement.

Hoe beslist u wat immaterieel erfgoed is?

‘Dat beslis ik niet. Wat erfgoed is, is een goede vraag. Als ik als witte westerse man naar Centraal-Azië ga, ben ik me nogal bewust van mijn status en dat ik mijn ideeën over erfgoed niet wil opdringen aan mensen die daar niet op zitten te wachten. Ik ben geïnteresseerd in hoe kennis wordt overgedragen tussen mensen. Het is dus niet mijn werk om mensen te vertellen wát erfgoed is, het is mijn werk om te onderzoeken welke activiteiten betekenis hebben voor wie mensen zijn als individu en als gemeenschap, en wat ze overdragen aan nieuwe generaties.

‘In Afghanistan hoorden we bijvoorbeeld veel verhalen over lokale geneeskunde, ambachten of vieringen. Soms heel opmerkelijke, zo is er een gemeenschap waar een maandelijkse traditie bestaat van limbodansen onder een grote sjaal door, met de Koran in de hand. Voor hen was dat belangrijk, dus dan gaan we dat onderzoeken.’

Waarom zijn de grote beelden en gebouwen minder in gevaar volgens u?

‘Het valt niet te voorspellen, maar wij verwachten dat de Taliban dit keer voorzichtiger zijn met erfgoedvernietiging. Ze hebben een goed gevoel voor pr en weten wat de impact was van de opgeblazen boeddha’s. Ze zijn twintig jaar verder en het ziet ernaar uit dat een groot deel van de wereld bereid is in enige mate met ze samen te werken. Dus ze hoeven zich alleen maar een poosje koest houden.’

Wat is de grootste dreiging voor kunst en erfgoed?

‘Twee dingen: onrust en iconoclasme. Onrust staat voorop. In oorlogen doen mensen gekke dingen, er worden beelden vernield en geroofd. Het is al lang onrustig in Afghanistan en naar schatting is 80 procent van de collecties uit het Nationaal Museum in Kabul weggeroofd. Dat gebeurde vóór, tijdens en na de overheersing van de Taliban, en zeker niet enkel door de Taliban. Velen hadden er profijt van. Er was simpelweg vraag naar in het Westen. Netwerken zitten te wachten op die onrust, dat zie je elke keer: in Syrië kregen we binnen de eerste weken nadat de gewelddadigheden begonnen meteen bewijzen van geroofde objecten die werden aangeboden.

Dat geldt niet voor niet-tastbaar erfgoed, een nieuwjaarsceremonie kun je niet stelen.

‘Ook daarbij is onrust de hoofdoorzaak: waar de sociale structuur wordt ontwricht, worden tradities bedreigd. Want die zijn afhankelijk van een hele gemeenschap.

‘Neem de kopersmeden in Mazar-i-Sharif. Je hebt de mensen die de technische kennis hebben en overdragen. Degenen die het ruwe materiaal aanleveren en degenen die het verkopen. De mensen die de tradities eromheen organiseren, zoals bij Perzisch Nieuwjaar het ritueel schoonmaken van koperornamenten, de mensen die bijdragen tot de viering en er traditioneel eten bij bereiden. Als de economie instort, worden die tradities en de kennisoverdracht fragiel.’

Hoe erg is het als tradities zo verdwijnen? Hoort dat niet bij de natuurlijke loop der dingen?

‘Voor een deel wel. Niet iedereen is zich ervan bewust dat hun tradities cultuurgoed zijn. Voor een houtsnijder is het gewoon werk. De Franse socioloog Pierre Bourdieu noemde het habitus: handelingen die we zelf niet noodzakelijk als cultuur beschouwen, maar waarmee we ons wel uitdrukken en die we doorgeven – tezamen zijn ze cultureel gemotiveerd.

‘De complexe Perzische beleefdheidsregels die in Iran en Afghanistan worden gehanteerd, de taarof, zijn bijvoorbeeld ook immaterieel erfgoed. Ons doel is om te laten zien dat deze handelingen iets van een gemeenschap representeren en dat de geschiedenis daarachter waardevol is.’

Heeft de Taliban zelf immaterieel erfgoed?

‘Zeker. Ze hebben een eigen moreel en cultureel verhaal, en daar horen handelingen bij. De Unesco erkende in de conventie van 2003 immaterieel erfgoed in zeer brede zin, zolang het niet tegen mensenrechten in gaat. Soms doet het dat wel, een extreem voorbeeld is genitale verminking bij vrouwen.’

Naast ontwrichting van de samenleving kan ook een opgelegd verbod praktijken bedreigen.

‘Ja, er is ook ideologisch gemotiveerde vernietiging. De Taliban verbieden niet alle tradities, ze zijn tegen alles wat een mens belet om, in hun ogen, een betere moslim te worden. Zoals bij muziek, waarbij enkele instrumenten die voordrachten van Koranteksten begeleiden worden toegestaan. Maar de Taliban zijn berucht om het verbieden van veel traditionele instrumenten, zoals de rubab, de Afghaanse tamboer en de dambora, een soort gitaar. Muziek zien ze als een dreiging, omdat het een medium is dat ideeën overbrengt.’

Zijn er zaken die nu extra worden bedreigd omdat vrouwen bewegingsvrijheid wordt ontnomen?

‘In veel tradities is de genderbalans in evenwicht; bewerking van metaal, hout en steen doen de mannen, maar tradities worden levend gehouden door de hele gemeenschap, dus ook door vrouwen. Door de eeuwen heen zijn typische tradities van vrouwen textiel maken en bewerken. Die zijn binnenshuis te beoefenen, dus in die zin worden ze niet bedreigd. Maar als vrouwen niet meer naar buiten mogen, kunnen deze praktijken wel in gevaar komen. Wij hebben een coöperatie opgericht van vrouwelijke textielwerkers die bekwaam zijn in fantastische weef- en vilttechnieken, hun samenwerking kan worden verboden.’

Hoe bewaar je immaterieel erfgoed, als het dreigt te verdwijnen?

‘We maken rapportages over handelingen en technieken, maar belangrijker zijn interviews met makers, uitvoerders en lokale experts, om de handelingen en hun betekenis te leren begrijpen en hoe ze worden doorgegeven. Een moeilijke opgave, want immaterieel erfgoed ligt per definitie niet vast en is dus levend. Je kunt een traditie niet conserveren, en zeggen: zó hoort het. Dat is feitelijk hoe je een traditie vermoordt.’

Een kopersmid in Mazar-i-Sharif. Beeld British Council
Een kopersmid in Mazar-i-Sharif.Beeld British Council

Drie keer immaterieel erfgoed in Afghanistan

De rubab

Een snaarinstrument gemaakt van Afghaans moerbeiboomhout om onder meer ghazelpoëzie mee te begeleiden. De rubab gaat terug tot minstens de 14de eeuw en is een van de weinige instrumenten waarvan wordt aangenomen het oorspronkelijk komt uit wat nu Afghanistan is. Het hout is versierd met geometrische motieven en inlegwerk, soms met parelmoer. Er is nog slechts een handvol ambachtsmannen die rubabs kunnen maken.

De naam is afgeleid van het Arabische woord voor ziel, ruh. Volgens een legende is de rubab terug te voeren tot de eerste mens: God schiep de wereld en daarna Adam. Maar Adam had nog geen ziel en daarom creëerde God de rubab om de ziel van Adam tot leven te wekken.

De kopersmeden in Mazar-i-Sharif

Het koperwerk van de Blauwe Moskee in Mazar-i-Sharif is nauw verbonden aan het Nowruz-festival, het Perzisch Nieuwjaar. De hele gemeenschap assisteert bij de rituele reiniging van koperelementen op de zestig koepels. Het Nowruz-festival heeft pre-islamitische wortels, de traditie gaat drieduizend jaar terug en stamt uit het zoroastrisme.

Er zijn tegenwoordig nog maar vijf of zes werkplaatsen die zijn gespecialiseerd in deze manier van kopersmeden. De kopersmid is de spil van het festival en begeleidt de processie waarbij de tot wel 80 kilo wegende ornamenten van de koepels naar de smederij worden gebracht voor de ceremonie.

De attan

De danstradities in Afghanistan zijn rijk maar weinig gedocumenteerd, en ze worden sinds de Taliban aan de macht zijn steeds minder uitgevoerd. Attan kent veel vormen, gaat terug tot de Griekse dans in de oudheid en bestond al vóór de tijd van Alexander de Grote in het gebied dat nu Afghanistan heet.

Staand in een kring wordt gedanst volgens specifieke ritmes, zoals de Ghberg attan, waarbij mannen liefdesliederen zingen die vrouwen beantwoorden, en de Kabul attan, waarbij mannen en vrouwen snelle draaiende bewegingen maken op het geluid van drums en in hun handen klappen. Bij de Kochi attan zit een groep dansers juist op de grond en maakt de bewegingen met rode zakdoeken in de hand en de haren los. De attan hoort bij alle soorten feesten en wordt meestal uitgevoerd in traditionele kleren.

Podcast

Oud-Afghanistan correspondent Natalie Righton vertelt op bloedstollende wijze hoe ze deze week via telefoons en Google Maps tientallen Nederlanders, tolken en hun familie in Kabul naar het vliegveld wist te loodsen. Waarom lukte dat Buitenlandse Zaken zelf niet? Luister de politieke podcast De kamer van Klok met Natalie Righton, Sheila Sitalsing, Pieter Klok, Raoul du Pré en Gijs Groenteman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden