'Muziek is de enige taal die iedereen verstaat'

Volkskrant-journalist Thomas Erdbrink woont in Teheran. Hij bericht op deze plek meestal over het dagelijks leven in zijn land.

Newsha Tavakolian fotografeerde zangeressen die niet in het openbaar mogen zingen. Beeld Newsha Tavakolian/Magnum

Als we er zijn, op 3 oktober, lopen Newsha en ik graag over de kermis in Leiden. Het is dan Leids Ontzet. Alle kroegen hebben taps buiten staan, bier wordt met een Leidse rollende r besteld en hoogblonde vrouwen dragen de naam van hun partner of kind trots aan een gouden hanger in hun decolleté.

Het levenslied, en in het bijzonder de smartlap, schalt over de straten. Leiden is niet voor niets de stad van Mary Servaes, beter bekend als de Zangeres Zonder Naam.

Toen we voor het eerst dit volksfeest bezochten, was ik benieuwd hoe Newsha zich zou voelen, als donkerharig Iraans meisje in een zee van lallende Leidenaars. Direct aan het begin van de avond, bij café Malle Babbe, wilde ze al niet meer weg. Iemand deed een versie van Kleine jongen van André Hazes en Newsha was verkocht. Armen de lucht in. 'Klaine jonge!' Een man met de bijnaam 'dikke Dennis' greep haar vast en leidde haar door de menigte in een wilde tango.

Muziek is een kakofonie van honderden stijlen, plat, hard, verfijnd, zacht. Een lied kan een cultuur of een land belichamen, maar ook een nieuwe wereld openen. Muziek is de enige taal die iedereen verstaat.

Niks lijkt Nederlandser dan het levenslied, het gezongen epos over tegenslag en pijn. Maar in andere landen lijden mensen ook, en zingen daarover. In Iran, waar geestelijken het liefst geen muziek horen, is het lied desondanks een van de hoogste vormen van poëzie. Iedereen is opgegroeid met zangers als Moein, Ebi en Haydeh, die in het Perzisch zingen over op reis gaan om liefdes te vergeten, of over de nacht van de liefde, waarin de pijn voor morgen wordt overgelaten.

De absolute koningin van het Iraanse levenslied is de diva der diva's, Googoosh. Haar eigen levensverhaal is één grote smartlap. Als 3-jarig meisje, dochter van vluchtelingen uit Azerbeidzjan, trad ze op met haar vader, om uit te groeien tot het gezicht van de moderne Iraanse vrouw van voor de islamitische revolutie. Vrijwel iedere Iraniër kent alle teksten van haar hits. Iedere man was op haar verliefd, op haar amandelbruine ogen en zoete stem. Iedere vrouw wilde haar zijn.

Toen de revolutie in 1979 uitbrak, was Googoosh in Los Angeles. Alle andere zangers vluchtten weg uit Iran, maar de diva keerde juist terug. Heimwee. De geestelijken die aan de macht waren gekomen, vinden echter dat vrouwelijk gezang mannen het hoofd op hol kan brengen. Vrouwen mogen sinds de omwenteling niet in het openbaar solo zingen als er mannen zijn. Googoosh, de koningin van het Iraanse levenslied die optrad voor volle zalen, verdween achter de muren van haar huis.

Newsha kan mooi zingen. Op feestjes - als ze er zin in heeft - zingt ze Googoosh. Haar favoriet is Oon parandeh to budi, over een man die zichzelf verliest:

Jij bent als een vogel
Je scheurt de wolken aan stukken
Jezelf verliezend in je trots
Gescheiden van ons allen
Schilder je nostalgie op liefde
Maar negeert de gebroken veren van je partner

Dat vrouwen niet in het openbaar mogen zingen, doet veel pijn, zeker in een land waar men zich al eeuwen uitdrukt met poëzie en zang. Newsha maakte er ooit een tentoonstelling over in Teheran, Listen, waarbij ze cd-hoesjes ontwierp voor 'illegale' zangeressen om die vervolgens weg te geven, zonder cd erin.

In 2000 kreeg Googoosh toestemming om Iran te verlaten. Haar eerste concert, in Toronto een paar maanden later, was zo legendarisch dat het nog vaak wordt herhaald op de Iraanse satellietzenders die in Iran op illegale schotels zijn te ontvangen. Maar ja, televisie is anders dan echt natuurlijk.

Als je ouder wordt, ga je steeds meer nadenken over belangrijke dingen in het leven. Het verrassen van je vrouw hoort daar zeker bij. Dus toen ik in oktober hoorde dat Googoosh voor de Kerst een optreden in Londen zou geven, boekte ik stiekem kaartjes en regelde een megagoedkope vlucht vanaf Amsterdam. Toen ik in de auto aan Newsha vertelde dat we naar Googoosh gingen, stak ze juichend haar armen in de lucht, terwijl ze net van een berg afreed.

In Londen namen we plaats in het Wembley SSE Stadium op rij 20. Soms begin je aan iets zonder al te veel over de gevolgen na te denken. Op het moment dat Googoosh, nu over de 70, haar eerste lied aanhief, stroomden bij Newsha - en bij mij - onverwacht de tranen over de wangen. Een stem uit het verleden, live voor ons; een concert dat in Teheran absoluut niet mogelijk zou zijn.

Ondanks alles was haar stem niet gebroken.

'Ik zong voor jullie grootouders, ik zong voor jullie ouders, ik zing voor jullie', zei ze tegen de duizenden uitzinnige Iraniërs in de zaal. 'En ik zal ook voor jullie kleinkinderen zingen.'

Twitter: @thomaserdbrink

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden