Muziek in mineur

Waarom wordt de één melancholiek van bepaalde muziek en de ander niet? Het is vooral de luisteraar die betekenis geeft.

Er bestaan natuurlijk ook mensen die door hevige melancholie worden overmand bij het zien van een geraffineerd ontworpen gebouw of van een landschap in de ochtendschemering, maar de kunstvorm die het gevoel het meest direct aanspreekt is toch de muziek. Muziek en melancholie zijn a match made in heaven- letterlijk, dachten ze in de oudheid.


De Griekse filosoof Pythagoras (6de eeuw voor Christus) meende dat de muziek op aarde niets minder is dan een weerspiegeling van de muziek die de hemellichamen voortbrengen, terwijl ze in volmaakte verhoudingen ten opzichte van elkaar bewegen.


Pythagoras ontdekte dat een trillende snaar harmonische tonen produceert als de verhoudingen van de snaarlengtes gehele getallen zijn. Hij was de grondlegger van de idee dat muziek de ziel diepgaand beïnvloedde en gevoelens als blijdschap of melancholie teweeg kon brengen, waarmee hij de opvattingen in de oudheid en ook nog een flink deel van de eeuwen erna diepgaand beïnvloedde.


In zijn Politeia (plm 380 voor Christus) waarschuwde zijn collega-filosoof Plato: 'Het invoeren van een nieuwe soort muziek moet worden vermeden, omdat het de hele staat in gevaar brengt; aangezien muziekstijlen nooit veranderd kunnen worden zonder de belangrijkste politieke instellingen te beïnvloeden'.


Met muziek moest je uitkijken, vond Plato. Van 'mixolydische' en 'syntonolydische' toonsoorten ging je huilen, van de 'ionische' en 'lydische' toonsoorten raakte je mogelijk aan de drank. Voor de opvoeding van de burgers van de ideale staat achtte Plato alleen de 'dorische' toonsoort (die bezonnenheid uitdrukte) en de 'frygische' (die de stem van de dapperheid nabootste) geschikt.


'We kunnen alleen maar vermoeden welke toonsoorten Plato precies met die namen aanduidde', schrijft Albert van der Schoot in de bundel Welke taal spreekt de muziek. 'Maar uit de tekst blijkt één ding onomstotelijk: het zijn aanduidingen die enerzijds muziektechnisch zijn (zoals wanneer wij bijvoorbeeld zeggen dat een stuk in d klein of in Bes groot staat), maar tegelijk ook psychologisch: elke toonsoort drukt een emotioneel karakter uit.'


Toonsoorten en frequenties zijn niet de dingen waar je vandaag de dag aan denkt als je volschiet bij bijvoorbeeld het onvolprezen Zomer in Zeeland van Saskia & Serge. Wordt het gevoel van melancholie dat dat liedje teweeg brengt, wellicht veroorzaakt door de tekst?


Ochtend in Zeeland, een dorp aan een duinrand/ Een klein hotel door groen omgeven/ Ochtend in Zeeland, de zon van de zeekant/ Ontvouwt een dag van lokkend leven/ Ogen die stralen en zwijgend vertalen/ Gedachten verward en dooreen geweven... Nee, aan de tekst kan het niet liggen.


Waarom de een melancholiek wordt van bepaalde muziek en de ander niet, heeft voor een deel met voor de hand liggende zaken als associaties en herinneringen te maken. Het succes van de Top 2000 drijft erop; elk jaar tussen Kerst en Oud en Nieuw worden babyboomers weer 15-jarigen die hun eerste liefde in hun armen klemmen. Maar verder blijkt het lastig precies te analyseren aan welke voorwaarde muziek moet voldoen om het gemoed te beroeren. Onderzoek wijst vooral uit dat er nauwelijks iets zinnigs over te zeggen valt.


Melancholische muziek is meestal muziek in mineur - dat is het wel zo'n beetje. Verder is het vooral de luisteraar die muziek zijn betekenis geeft. Bij kinderen die nog niet muzikaal zijn gevormd, roept een prélude van Chopin heel andere gevoelens op dan bij een volwassene. En in andere culturen wordt diezelfde prélude ook weer anders beleefd.


'Muziek is de taal van het hart', schreef de 18de eeuwse filosoof, pedagoog, schrijver én componist Jean-Jacques Rousseau. Die taal, althans onze taal, de muziek zoals wij in het Westen die kennen en normaal vinden, werd - net als onze opvattingen over romantiek en melancholie - gevormd in de 18de eeuw. 'In die periode is de tonale logica gevestigd die voor de gemiddelde muziekluisteraar aan het begin van de 21ste eeuw nog steeds als referentiepunt werkt', schrijft Albert van der Schoot in Welke taal spreekt de muziek.


Alleen brengt een taal concrete informatie over en is het mooie van muziek nu juist dat iedereen er iets anders in hoort. Maar of je een melancholieke bui nu ondersteunt met Hotel California van The Eagles, Het Dorp van Wim Sonneveld, het Adagio for Strings van Samuel Barber of met The Planets van Gustav Holst, het effect op het gemoed is hetzelfde: lekker zwelgen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden