Muurmelodieën: 'het geluid bij de val'

'Oh, I saw you by the wall'. Sommige liedjes bestonden al en werden later 'het geluid bij de val'. Andere werden er achteraf speciaal voor geschreven.

Een persoon loopt langs de ballonnen die opgehangen zijn voor het kunstproject 'Lichtgrenze 2014'. Er zijn 8000 lichtgevende ballonnen opgehangen waar vroeger de Berlijnse muur liep. Beeld ap

David Hasselhoff vond het jammer dat er geen foto van David Hasselhoff hing in het Mauermuseum bij Checkpoint Charlie. Dat zei de acteur, zanger en cultfiguur toen hij in 2004 in Berlijn was voor een promotietour. Was zijn rol bij de val van de Muur niet aanzienlijk geweest? Zijn lied Looking for freedom stond de zomer voorafgaand acht weken achtereen op nummer 1 in de West-Duitse hitlijst.

Op oudjaarsdag 1989, enkele weken na de val, zong hij zijn vrijheidshymne terwijl hij in een kraanwagen boven de restanten hing. Onder hem bijna een miljoen mensen die uit volle borst meezongen. Zo echode het nummer in de annalen van de geschiedenis. Welke liedjes vergezelden de val van de Muur nog meer? Op zoek naar de soundtrack van de Wende in vier types.

De toevalstreffer

Looking for freedom is niet gemaakt als Muursloper. Het origineel is uit 1978 en werd gezongen door Marc Seaberg. Tien jaar later coverde Hasselhoff het nummer, dat gek genoeg gaat over een rijkeluiszoon die op eigen benen wil staan. Toch raakte het refrein een snaar: 'I've been looking for freedom / I've been looking so long / I've been looking for freedom / Still the search goes on.' Zo voelden miljoenen Duitsers zich ook.

Looking for freedom steeg in de zomer van 1989 naar de toppositie van de charts. En in de dagen na de val, maanden later, schalde het pakkende refrein uit elke stereo, zeggen ooggetuigen in de documentaires Mr. Hasselhoff, Tear down that wall en Hasselhoff vs. The Berlin Wall (jazeker, er zijn twee films over gemaakt). Maar het verband tussen de revolutionaire sfeer en Hasselhoffs hit moet ook weer niet worden overdreven. De weken voor en na de val stond Lambada van de Frans-Braziliaanse band Kaoma op nummer 1.

David Hasselhoff zingt Looking for Freedom bij de restanten van de Muur op oudjaarsdag 1989 Beeld © Hermann Josef Wöstmann/dpa/Corbis

De tijdgeestvanger

Drie maanden voor de Wende was de Duitse rockband The Scorpions - denk aan leer, studs en permanentjes - op een boot op de rivier de Moskva op weg naar het Moskou Peace Festival. In het Gorky Park zouden ze optreden voor 120 duizend mensen. Leadzanger Klaus Meine had een ingeving: opeens besefte hij dat de wereld op het punt stond te veranderen. 'Dat was de inspiratie voor Wind of Change', zei hij later.

Meine stelde zichzelf tot doel de tijdgeest te vangen in een lied. Het begin: 'I follow the Moskva / down to Gorky Park/ listening to the wind of change.' Daarna volgt een powerballad in de beste vroeg-jaren-negentigtraditie. De clip begint met beelden van Potsdamer Platz in 1953 en eindigt met de gesloopte muur in 1990. Het is absolute Mauerkitsch, maar er zijn naar verluidt wel 14 miljoen singles van verkocht.

Dit type nummers, de tijdgeestvangers, verschijnt per definitie na de bezongen historische omwenteling. Dat geldt ook voor Wind of Change: het kwam uit in 1990 en werd pas in 1991 een wereldwijde hit. Het vocht in Engeland om de eerste plek met het nummer Right here, right now van de Britse band Jesus Jones, dat ook de val van de muur en het einde van de Koude Oorlog bezingt. 'Bob Dylan didn't have this to sing about', waren de legendarische woorden van leadzanger Mike Edwards. In het refrein zingt hij: Right here, right now / watching the world wake up from history.

The Scorpions Beeld Dieter Roosen/picture-alliance/dpa/AP Images

De retrohit

'Oh I saw you by the wall', zingt Elton John naar de onbereikbare Nikita (in de clip een vrouw, maar eigenlijk geschreven voor een man, zo bleek later). Het is maar een van het ongelooflijke aantal nummers waarin wordt verwezen naar de Muur. In Heroes zingt David Bowie over een stel aan weerszijden van de Muur. Zelfs Johnny Rotten van The Sex Pistols laat een romantische kant van zichzelf zien in Holidays in the sun. 'I gotta go over the wall / Please don't be waiting for me.' 99 Luftballons van Nena gaat over de atoomdreiging. Haar gitarist was in 1982 bij een concert van The Rolling Stones in West-Berlijn toen er rode ballonnen werden losgelaten. Zouden die ballonnen over de muur vliegen, vroeg hij zich af.

Veel van deze nummers genoten een heropleving rond de Wende. Zo ook Over de muur van de Haagse groep Klein Orkest. In 1984 piekte het lied op nummer 10 in de Top 40. Eind 1989 werd de 25ste plek behaald. Het nummer, geschreven door cabaretier Harrie Jekkers, is kritisch over beide kanten van de muur, waar alleen onschuldige vogels overheen kunnen vliegen.

Een andere opvallende revival was weggelegd voor de negende symfonie van Beethoven - écht retro. De Amerikaanse componist Leonard Bernstein voerde tijdens Kerst 1989 een versie op om de val van de Muur te vieren. Het woord 'Freude' verving hij door 'Freiheit'.

Elton John in een stil uit de videoclip van Nikita Beeld YouTube

De protestsong

Er is zo veel subversieve muziek over de Koude Oorlog dat er zelfs een apart Wikipedia-lemma is: 'Rock and roll and the fall of communism'. In 1987 werden de speakers van het concert van David Bowie en Phil Collins aan de westkant van de Muur zo neergezet dat de Oost-Berlijners mee konden luisteren. In een poging het imago op te poetsen, nodigde de DDR Bruce Springsteen uit om in juli 1988 op te treden. 'Born in the USA', zongen de toeschouwers uit volle borst mee terwijl ze met zelfgemaakte Amerikaanse vlaggen wapperden, hetgeen onvermeld bleef in de Oost-Duitse pers.

Begin jaren tachtig werd de Oost-Berlijnse punkscene hard aangepakt door het communistische bewind. Leden van punkbands als Planlos en Namenlos werden opgepakt of ideologisch heropgevoed in speciale afdelingen van het leger. De Oost-Berlijnse punkgroep Die Anderen trad op de avond van 9 november 1989 toevallig op in West-Berlijn. Gedurende het concert stonden opeens bekende gezichten uit Oost-Berlijn voor hun neus. Ze wapperden trots met hun identiteitsbewijzen. Die avond besloot Die Anderen uit elkaar te gaan. De Muur was gevallen, hun werk zat erop.

Bruce Springsteen tijdens zijn optreden in Oost-Berlijn in 1988. Beeld YouTube
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden