Mutti Merkel

Wie de Duitse verkiezingsstrijd beziet, denkt dat alles in de veilige hand is van Mutti Merkel. Zij is de moederkloek, van Duitsland én Europa. Merkel zit op eenzelfde electoraal toppunt als Einheitskanzler Helmut Kohl begin jaren negentig. Merkel zit gebeiteld. Maar is dat wel zo?


Merkel verpersoonlijkt de Duitse europolitiek. Na woede over het Griekse begrotingsbedrog wees ze in 2010 op de mogelijkheid een land uit de eurozone te zetten. Maar Merkel, opgegroeid in de DDR, werd omgepraat door politici uit het vroegere West-Duitsland, overladen met schuldgevoelens over de oorlog, zoals minister van Financiën Wolfgang Schäuble. Merkel bekeerde zich: 'Scheitert der Euro dann scheitert Europa'. Of: wie kritiek heeft op mijn eurobeleid is tegen Europa. Dat is de banvloek voor wie de europolitiek van Merkel bekritiseert. Wie dat doet, wil kennelijk oorlog.


Maar onder de Duitsers heerst diepe scepsis. 55 procent van de Duitsers vindt dat de eurozone moet worden beperkt tot een kleinere groep landen met een gelijkgezind beleid. Ruim 60 procent vindt dat een nieuw reddingspakket in Duitsland moet worden onderworpen aan een referendum. Minder dan 30 procent is voor een Europese bankenunie. Dat geluid klinkt sporadisch in de Bondsdag. Slechts enkele leden durfden openlijk kritiek te hebben, zoals de christen-democraat Wolfgang Bosbach of de liberaal Frank Schäffler. Zij kregen daarop, vanuit hun partijtop, de wind van voren en werden gemarginaliseerd. Twee jaar ben ik op zoek geweest naar het eurokritische geluid in Berlijn maar ik trof slechts enkelingen, vooral professoren en ondernemers uit het burgerlijke midden. Het euro-onbehagen mist de partijpolitieke vertaling.


Hoe komt dat? Het Duitse politieke systeem beschermt gevestigde partijen overmatig, als reactie op de wanordelijke Weimar Republiek . Duitse partijen in de Bondsdag ontvangen, volgens staatsrechtgeleerde Hans Herbert von Arnim, samen 650 miljoen euro van de overheid. Daarvan gaat 300 miljoen naar stichtingen, zoals de christen-democratische Adenauer Stichting en de sociaal-democratische Ebert Stichting. Die hebben zelfs vestigingen in het buitenland. Daarnaast is er een kiesdrempel van 5 procent. Aanvankelijk waren er alleen christen-democraten (CDU/CSU), sociaal-democraten (SPD) en liberalen (FDP). Deze krijgen ook privédonaties van bedrijven als BMW, Daimler AG, Deutsche Bank en Allianz. Voor nieuwkomers staat er een virtuele Berlijnse Muur om de Bondsdag. De protestcultuur uit de jaren zestig en zeventig kwam pas in 1983 via de Groenen in het Duitse parlement. Die Linke drong eerder door, maar die partij is vooral een restant van de DDR.


Pas in april kreeg het euro-onbehagen een partijpolitieke vertaling met de partij Alternative für Deutschland (AfD), waarvan professor Bernd Lucke kopstuk is. Lucke is niet tegen de EU, maar voorstander van een kleinere, hechtere eurozone. Hij verzet zich ook tegen Griekse reddingspakketten en euro- noodfondsen. AfD werd, hoe klein ook, meteen een Schreckgespenst. Alle 'gevestigde partijen' sloten een monsterverbond: we spreken zo weinig mogelijk over de euro. Zo werkt Mutti Merkel als kalmeringsmiddel tegen het Duitse onbehagen. De CSU sloeg een nationalistische toon aan in Beieren.


De SPD bond de strijd aan tegen de grootverdieners totdat bleek dat de eigen lijsttrekker, Peer Steinbrück, de grootste grootverdiener van de Bondsdag was met bijverdiensten van 1,25 miljoen euro. Pannen Peer herstelt zich wat in debatten. De Groenen kwamen met een regelzucht van DDR-niveau en bepleitten één vegetarische dag per week - dat in het land van de Schweinebraten.


De FDP zit in een permanente identiteits- en leiderschapscrisis. Ex-partijleider Guido Westerwelle won in 2009 de verkiezingen met een vrijemarktverhaal in de traditie van Otto Graf Lambsdorff. Maar toen hij minister van Buitenlandse Zaken werd, gooide hij dat overboord en speelde een zelfbenoemde staatsman zoals ex-minister Hans-Dietrich Genscher altijd deed. Die Linke praktiseert de permanente revolutie in eigen rangen met Sahra Wagenknecht als de nieuwe Rosa Luxemburg.


Maar over de euro geen woord. De politieke elite verzwijgt bewust het kernprobleem. Het zou een politieke revolutie zijn als de AfD in de Bondsdag doordringt. Kleinduimpje dwingt Merkel tot puzzelen voor een nieuwe coalitie. De FPD krijgt een kaakslag. In de struikelende SPD breekt een leiderschapsstrijd los. De Groenen krijgen een bord zure linzensoep voorgeschoteld. Welke coalitie Mutti Merkel ook kiest: zij is intern zwak. Haar kalmeringsmiddel is snel uitgewerkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden