Museum wordt een bedevaartsoord

Een expositie van één enkel werk dat zo bijzonder is dat bezoekers er een pelgrimage voor over hebben: het Rijksmuseum deed het met Vermeer, de Nieuwe Kerk met Warhol en nu heeft het Mauritshuis een Caravaggio.

De Nederlandse museumwereld heeft een nieuwe trend in gang gezet: tentoonstellingen van één enkel schilderij. Alsof het om een heilig object gaat en het museum een bedevaartsoord is, wordt het publiek steeds vaker gevraagd als pelgrims voor slechts één enkel kunstwerk - uitgeleend door een verzamelaar of buitenlands museum - af te reizen en een toegangskaart te kopen.


Wanneer deze trend precies begon, is niet duidelijk, maar een belangrijk schakelmoment moet de presentatie zijn geweest van Johannes Vermeers Dame met een weegschaal (1664) dat in 2009 in het toen vrijwel geheel gesloten Rijksmuseum werd getoond. Deze één-schilderij-tentoonstelling trok veel media-aandacht en publiek: het werk stond royaal op de voorpagina van NRC Handelsblad en de dichter des Vaderlands, destijds Ramsey Nasr, maakte er een gedicht bij.


Ongetwijfeld zal dit voorbeeld als een groot cultureel marketingsucces onderwezen worden op publiciteitsopleidingen: aanzienlijke free publicity, niet eens voor een tentoonstelling met 150 kunstwerken die na jaren onderzoek en onderhandelingen tot stand kwam, maar met een simpele bruikleen van één werk. Lage kosten, maximale effectiviteit.


De Nieuwe Kerk in Amsterdam volgde met een jaarlijkse serie van één 'bedevaartsschilderij'. In 2011 was dat Rembrandts Heilige Familie (1645) uit de Hermitage, in 2012 Andy Warhols Last Supper (Pink) (1987) uit het Warhol Museum in Pittsburgh.


Nu zet het Mauritshuis deze formule voort in zijn Galerij Prins Willem V in Den Haag. Jaarlijks zal hier een geleend schilderij worden getoond om 'de collectie van de Galerij te versterken en onder de aandacht te brengen', zoals conservator Ariane van Suchtelen het toelicht. Sinds vrijdag is Caravaggio's Jongen gebeten door een hagedis (1595-1600) er te zien, een prachtig werkje uit de National Gallery in Londen.


Caravaggio laat in dit schilderij zijn talent zien voor zowel het schilderen van stillevens (de vaas, bloemen, hagedis en fruit) als de menselijke emoties, met een heerlijk ambigue kijkende jonge jongen.


De jongen heeft pijn omdat hij net is gebeten, een emotie die zich lastig met een penseel laat vangen. Maar er zit een onmiskenbare dubbelzinnigheid in die pijnlijke blik en de erotische lading kan niemand ontgaan: hemd van de schouder gezakt, kin naar de schouder, bloem in het haar. De lichamelijkheid van de jongen krijgt hier alle nadruk: zijn zachte huid, zijn lippen, en zijn krullen lijken echt en aanraakbaar.


Een schilderij dat best een treinreis verdient naar Den Haag en dat bovendien de collectie 'caravaggistische' schilderijen in de Galerij in nieuw licht plaatst. Zo heeft Van Suchtelen Caravaggio's jongen gehangen naast een vioolspeelster van Gerard van Honthorst en een klein schilderij van een vrouw, een jongen en een kaars van Rubens. In beide kunstwerken hebben de schilders zich laten inspireren door de licht-donkerstijl van de Italiaanse meester.


De bruikleen is bijzonder, omdat er geen werk van de Italiaanse Caravaggio in Nederlandse musea hangt. Wel was er in 2006 al een andere versie van dit schilderij te zien in het Van Goghmuseum, in de tentoonstelling 'Rembrandt - Caravaggio'. Voor Galerij Prins Willem V is de vorm van de één-schilderij-tentoonstelling zeer praktisch: het museum is klein en er kunnen geen omvangrijke tijdelijke tentoonstellingen worden georganiseerd. Stadhouder Willem V bracht er sinds 1774 zijn collectie onder, die voor publiek was te zien. De Galerij was daarmee de eerste publieke kunstverzameling van Nederland.


Caravaggio: Een jongen gebeten door een hagedis (1595-1600), t/m 8 december in Galerij Prins Willem V, Buitenhof 33, Den Haag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden